«فرهنگ آموزش عمومی قرآن کریم»

راهكارهای تحقق تحول در حوزه‌های علميه

و رفع مهجوريت از قرآن در گفت‌وگو با كارشناسان

گروه سياسی: سند چشم‌انداز بيست ساله كشور برای تفسير قرآن كه از سوی انجمن قرآن‌پژوهی و مركز تخصصی تفسير و علوم قرآن حوزه علميه قم تهيه شده است می‌تواند عملكرد حوزه‌ها را در زمينه فعاليت‌های قرآنی به نحو چشمگيری متحول كند.

«در ديداری كه جمعی از اساتيد، فضلا، پژوهشگران و مبلغان حوزه‌های علميه قم، مشهد و اصفهان آذرماه سال 86 با رهبر معظم انقلاب داشتند، ايشان با اشاره به ظرفيت بسيار بالا و نسل بالنده كنونی حوزه‌های علميه و خدمات علمی آنها تأكيد كردند: آينده‌نگری، مديريت تحول، برنامه‌ريزی علمی، بازنگری در متون آموزشی، سياستگذاری متناسب با نيازهای علمی حوزه‌ها و ترسيم چشم‌انداز آينده، و اهتمام بيش از پيش به كرسی‌های آزاد‌انديشی علمی از ضرورت‌های اساسی ادامه حركت رو به رشد و افزايش نفوذ و تأثيرگذاری حوزه‌های علميه با توجه به رشد سريع و پرشتاب تحولات و فناوری‌های نوين است.

مقام معظم رهبری با تأكيد بر لزوم نهادينه‌شدن آينده‌نگری در حوزه‌های علميه، نقش شورايعالی حوزه علميه قم، بزرگان و حضرات مراجع را در اين خصوص يادآور شدند و افزودند: با توجه به مسئوليت سنگين حوزه‌های علميه و روحانيت درخصوص دينداری مردم، اهميت آينده‌نگری بسيار مضاعف است.

رهبر انقلاب اسلامی، تحول را مسئله‌ای اجتناب‌ناپذير و حتمی دانستند و خاطرنشان كردند: كناره‌گيری از تحول موجب از بين رفتن و يا منزوی‌شدن خواهد شد بنابراين، تحول را بايد پذيرفت و آن را در جهت صحيح مديريت كرد.

ايشان مديريت كارآمد را برای تحول بسيار ضروری دانستند و با تأكيد بر انجام برخی اصلاحات به منظور تكميل مديريت حوزه‌های علميه خاطرنشان كردند: مهمترين كار در حوزه‌های علميه سياستگذاری است كه شورايعالی حوزه علميه بايد ضمن توجه بيش از پيش به سياستگذاری، با بهره‌گيری از ديدگاه‌ها و نظرات فضلا و بدنه كارشناسی قوی موجود در حوزه‌ها، چشم‌انداز آينده حوزه‌های علميه را با توجه به شتاب تحولات و پيشرفت علمی جهان تدوين كند».

بالندگی و پويايی هر جريان، فكر و انديشه‌ای مستلزم به روز بودن، تحول و نوخواهی است

همانگونه كه در بيانات ارزشمند رهبر فرزانه انقلاب نيز ديديم، بدون ترديد بالندگی و پويايی هر جريان، فكر و انديشه‌ای مستلزم به روز بودن، حركت متناسب با جريانات روز جهان، تحول، نوخواهی، آسيب‌شناسی ضعف‌ها و ترسيم دورنما و چشم‌انداز سال‌های آتی و حتی دهه‌های آينده خود است.

حوزه‌های علميه به عنوان مركز ثقل نظام شيعی نيز مسلمآ از اين امر مستثنی نخواهند بود. اگر بخواهيم نگاهی گذرا به تاريخ حوزه‌های علميه طی سده‌های اخير بيندازيم، فراز و نشيب‌های فراوانی در اين عرصه را مشاهده خواهيم كرد.

پس از روی كارآمدن صفويه به عنوان اولين نظام شيعی كه بر كل ايران مستقر شد، حوزه‌های علميه امروزی نيز بتدريج شكل سازمان يافته به خود گرفتند.

اين جريان در طول سه قرن اخير با فراز و نشيب فراوانی همراه بوده است. از تبديل شدن حوزه‌ها و روحانيت به ابزاری در دست حكومت در زمان برخی شاهان صفوی گرفته تا تعطيلی كلی حوزه‌ها در زمان حكومت پهلوی اول.

با پيروزی انقلاب شكوهمند اسلامی در سال 57 كه محصول قيام مردم مسلمان ايران به رهبری حوزه‌ها و مرجعی والامقام برخاسته از متن حوزه (حضرت امام خمينی)، بی‌شك در فعاليت‌ها و شيوه كاری حوزه‌ها رونقی حاصل شد كه قابل مقايسه با قبل از آن نيست.

اگر حوزه‌های علميه را پايه فكری نظام اسلامی و پشتوانه تئوريك انقلاب در همه عرصه‌های سياسی، فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و علمی بناميم، سخنی به گزاف نگفته‌ايم.

با توجه به مطالب فوق ضرورت تحول در اين مراكز علمی دوچندان می‌شود. اين گزارش در گفت‌وگو با كارشناسان و حوزويان برجسته به بررسی نقش محوری حوزه‌های علميه در جامعه اسلامی، ضرورت تحول در حوزه‌ها، اولويت‌های تحول و همچنين ميزان توجه به قرآن در حوزه‌ها و لزوم رفع مهجوريت از كلام الهی در حوزه‌های علميه پرداخته است.

مرجعيت سياسی و اجتماعی حوزه‌های علميه در جامعه كنونی

قبل از هر چيز ضروری به نظر می‌رسد كه مرجعيت سياسی و اجتماعی حوزه‌های علميه در جامعه كنونی در زمان كنونی و مقايسه آن نسبت به قبل مورد بررسی قرار گيرد.

حجت‌الاسلام والمسلمين عبدالكريم بهجت‌پور، معاون آموزش حوزه علميه قم، در گفت‌وگو با خبرگزاری قرآنی ايران (ايكنا)، با بررسی دلايل كم‌توجهی مردم به حوزه‌های علميه به عنوان گروه مرجع در مسائل سياسی و اجتماعی پرداخته و اظهار می‌كند: دانش هر چه پيش آمده، سطحش گسترده‌تر شده و به دليل تنوع و تكثر مسائل و علوم مختلف از ديگر علوم تفكيك يافته است.

بهجت‌پور در ادامه افزود: زمانی جريان فكری سياست كاملاً خط فكری خود را از حوزه می‌گرفت، اما الان می‌بينيم كه نقطه نظرات حوزه در حرصه سياسی كمتر خواستگاه اجتماعی دارد.

معاون آموزشی حوزه بر اين عقيده است كه دليل اساسی اين مشكل آن بوده كه ممكن است گاهی روی آن چيزی كه روحانيت در مقطع‌هايی بر آن حساسيت نشان داده‌اند و آنچه مردم در مورد آن حساسيت نشان می‌دهند، همخوانی برقرار نشده است.

بهجت‌پور معتقد است بايد مصالحه آسيب‌شناسانه‌ای برگزار شود، چرا كه مردم هر جا كه دريابند مسيری كه روحانيت نشان ميدهد، همان مسير ارزش‌های انسانی و كمال‌بخش اجتماعی بوده است، با آن‌ همراهی كرد‌ه‌اند، ولی متأسفانه گاهی تلقی چيز ديگری بوده است.

دستاورد حوزه، شكل‌گيری فلسفه سياسی نوين بر اساس تعاليم اسلامی است

آيت‌الله «عباس كعبی»، عضو حقوقدان شورای نگهبان در اين باره می‌گويد: حوزه‌ها در حال حاضر، ملجأ و مرجع كسانی هستند كه در پی دريافت پاسخ‌ها از متن دين و از متن انبيا بوده و از اين طريق سعادت خود را می‌جويند.

وی ادامه می‌دهد: مجموعه معارف دينی بر اساس آموزه‌های وحيانی، راه‌گشای عرصه‌های متنوع زندگی فردی و اجتماعی است و همه می‌توانند پاسخ خود را از تعاليم انبيا بگيرند، چرا كه تعاليم انبيا راه‌گشای زندگی انسان‌هاست.

عضو مجلس خبرگان رهبری تصريح می‌كند: حوزه هم متكلف شناخت و تبيين و ترويج تعاليم انبيا است و چون تعاليم آموزش‌های حوزوی مربوط برگرفته ازاين تعاليم است، با پاكی، طهارت و قدسيت خاصی همراه است.

وی يادآور می‌شود: هنوز هم روحانيت از طريق مساجد، حسينيه‌ها، هيئت‌ها، منابع، سخنورها و روحانيون معتمد مردم، به اشكال مختلف با مردم ارتباط دارند و سعی می‌كنند به عنوان ملجأ و پناهگاه مورد اعتماد مردم پاسخگويی مسائل مردم را از حوزه داشته باشند.

عضو حقوقدان شورای نگهبان با اشاره به شرايط زمانی فعلی اظهار می‌كند: تفاوت آنست كه چون حوزه، عرصه‌های گوناگون و متنوعی را برای عرضه تعاليم انبيا يافته و با توجه به بحث جهانی‌سازی و گستره ارتباطات و انسجام معلومات و اطلاعات، در واقع پيام‌ها و آموزش‌های حوزوی و تعاليم انبيا به زبان‌های گوناگون، توسط طبقات و جايگاه‌های متنوع عرضه می‌شود.

آيت‌الله كعبی معتقد است: طبعاً هنوز جای ارتباط با علمای بانفوذ، باتقوا، زاهد، امين و مقدس دانشمند برای مردم، خالی و محسوس است و هر جا چنين ظرفيتی پيدا كنند، طبعاً مردم به علما مراجعه می‌كنند و آنان را مورد مشورت قرار می‌دهند.

آيت‌الله عباس كعبی، در پاسخ به اينكه نقطه نظر حوزه در حال حاضر نسبت به قبل كمتر خاستگاه اجتماعی دارد، خاطرنشان می‌كند: اين كلام قابل قبول نيست كه حوزه نسبت به گذشته كم‌كاری می‌كند و نسبت به اجتماع كم‌توجه است، چرا كه شرايط حوزه نسبت به دهه چهل، شرايط بهتری است حتی در عرصه پاسخگويی به مسائل سياسی ـ اجتماعی، با اين تفاوت كه حوزه دهه چهل، حوزه مبارزه بود.

وی ادامه می‌دهد: در اين دوره حوزه می‌بايست به جريان كمونيست آن زمان پاسخ می‌داد؛ در اين دوره به قشری می‌قبولاندند كه انقلابی‌بودن برابر است با كمونيست‌بودن و دين افيون توده‌هاست.

حجت‌الاسلام والمسلمين «سيدهاشم حسينی بوشهری» مدير حوزه علميه قم نيز دراين‌باره اظهار می‌كند: حوزه در اجتماع، جايگاه خاص خود را دارد، چرا كه رسالت آن يك رسالت دينی و مذهبی و پاسخگويی به سؤالات دينی و مذهبی مردم است و در حال حاضر حوزه‌های علميه ما اين رسالت بزرگ و سنگين را ايفا می‌كنند.

حجت‌الاسلام حسينی بوشهری به انقلاب مردم ايران اسلامی و پيروزی آنان در برابر رژيم طاغوت اشاره و خاطرنشان می‌كند: اگر به درستی پيروزی انقلاب اسلامی ايران را بررسی كنيم، درمی‌يابيم استارت‌های اصلی و اساسی در حوزه‌های علميه با رهبری علما و بزرگان و مرجعيت همين حوزه‌ها زده شد.

مدير حوزه علميه قم تأكيد می‌كند: رهبری بنيانگذار انقلاب، حضرت امام خمينی(ع) در آن زمان و مقام معظم رهبری و روحانيت پس از ايشان، بيانگر آنست كه حوزه‌های علميه هميشه و همه وقت در عرصه‌های مختلف حضور جدی دارند.

وی در تكميل سخنان خود يادآور شد: طبيعتاً يك جامعه باز و آزاد را ممكن است انديشه‌های گوناگونی فراگرفته باشد و مردم هم بر اساس سليقه‌ها و ذوق و خواست خود در پی انديشه‌های مختلفی هستند، ولی بايد گفت همچنان در حوزه‌های علميه در عرصه‌های مختلف به روی مردم باز است و آنان مسائل بسياری را با حوزه‌های علميه، روحانيت و مراجع بزرگوار مطرح می‌كنند و زمانی كه حكمی و نظری به آنان داده می‌شود، با اعتماد و نگاه مثبت به اين حكم آن را عملی می‌سازند.

حسينی بوشهری خاطرنشان می‌كند: در هر زمانی انديشه‌های مختلف طرفداران مختلفی داشته، ولی امروز فضای دينی اسلامی عموم مردم ما، يك نگاه دينی و خداباوری است و ريشه آن را می‌توان در حوزه‌های علميه جستجو كرد.

هيچ كم‌كاری در عملكرد حوزه‌ها وجود ندارد

اين فعال دينی بر اين باور است كه هيچ كم‌كاری در عملكرد حوزه‌ها وجود ندارد و همچنان در عرصه‌های مختلف حضور دارند و برای جامعه حامل پيام‌های گوناگونی هستند؛ آنان متناسب با رشد و نيازی كه در جامعه به چشم می‌خورد، كاركردهای خود را دارند.

مدير حوزه علميه قم اضافه می‌كند: حوزه‌های علميه ما خيرخواهی برای جامعه را نهادينه كرده‌اند و تلاش دارند آنچه را انجام می‌دهند با رضايت خدا همراه باشد؛ ممكن است امروز جامعه نظری را به هر دليلی نپذيرد، ولی تجربه‌های متعدد در شرايط مختلف نشان داده است كه در همه موارد حق با نگاه‌های معنوی، دينی، علمی و حوزوی بوده است؛ در اين ميدان‌ها مردم ابتدای راه را می‌ديدند و روحانيت عاقبت آن را می‌انديشيده‌اند.

حجت‌الاسلام والمسلمين« عليرضا اعرافی»، رئيس جديد «جامعة‌المصطفی‌العالمية» نيز با بررسی جريان فكری سياست در دهه 40 ه.ش و دهه‌های بعد از پيروزی انقلاب با توجه به اين ادعا كه حوزه‌ها به خاستگاه اجتماعی كمتر توجه می‌كنند، اظهار می‌كند: نگاه ميانه در اين باب منطقی‌تر است، شرايط سياسی دوران اختناق و تلاش‌های حضرت امام و روحانيت در جريان مبارزه، خود خوی انقلابی و حماسی را ايجاد می‌كند كه خلأهای حاكم بر كشور را پوشش می‌دهد.

وی خاطرنشان كرد: وضعيتی كه شرايط حماسی و انقلابی بر جامعه حاكم است را خيلی نمی‌توان با زمانی كه كشور ثبات را بر خود حاكم می‌بيند، مقايسه كرد.

اعرافی يادآور می‌شود: اين نكته را بايد پذيرفت كه حوزه بيش از اين می‌تواند خود را به روز كند و ظرفيت پاسخگويی به نيازهای جامعه را بيش از اين دارد، البته اين امر بدان باز می‌گردد كه نهادهای مختلف كشور اين شأن و نقش را به اين نهاد بدهند و از حوزه هم مطالبه جدی كنند و اين خود باعث پديداری حركت پرشتاب‌تری در حوزه می‌شود.

حجت‌الاسلام والمسلمين رسول منتجب‌نيا، قائم‌مقام حزب اعتماد ملی نيز اظهار می‌كند: نقش حوزه‌های علميه در عرصه‌های اجتماعی، فرهنگی و سياسی متفاوت است.

وی ادامه می‌دهد: در زمان‌های قديم از آن جهت كه دانش در كشورها نبود و مراكز آموزشی ـ اسلامی خصوصاً در كشورهای اسلامی در مراكز حوزوی، مسائل مربوط به قرآن، حديث، كلام و حتی فلسفه كه از يونان نشئت گرفته است، خلاصه و تدريس می‌شد.

قائم‌مقام حزب اعتماد ملی در ادامه عنوان می‌كند: بزرگانی چون شيخ‌الرئيس علوم مختلف چون رياضی و فيزيك را در حوزه تدريس می‌كردند، نه ‌فقط فقه و اصول اسلامی را، لذا علوم و دانشگاه در حوزه متمركز بود و علما در زمينه‌های مختلف صاحب‌نظر بودند.

وی می‌گويد: در قرون اخير علوم و دانش بشری توسعه يافته و حوزه از زندگی بشر فاصله گرفته است و اين امر سبب شد، حداكثر علوم حوزه در مرجعيت و فتاوای آنان ظهور و بروز ‌يابد.

ارتباط مستقيم بين حوزه‌ها و مسائل اجتماعی از زمان انقلاب پديد آمد

منتجب‌نيا عنوان می‌كند: نقش حوزه علميه در مسائل اجتماعی، فرهنگی، سياسی و امثالهم متفاوت بوده و ارتباط مستقيم بين حوزه‌ها و مسائل اجتماعی از زمان انقلاب پديد آمد؛ امام، تحولی در جامعه ايجاد كرد و عرصه مسائل فقهی، اخلاقی و علوم حوزوی را از درون مدرسه‌ها به متن جامعه كشاند در حاليكه پيش از آن مسائل حوزوی تنها در سطح جامعه حوزوی بيان می‌شد و با ظهور انقلاب، مسائل تفسيری، كلامی و اخلاقی وارد متن جامعه شد و حوزه‌ توانست اثرگذاری خود را مجدد بدست آورد و آن را توسعه دهد.

حال پس از بررسی نقش محوری و مرجعيت حوزه در جامعه اسلامی و مقايسه آن با گذشته، اينك به ضرورت تحول در حوزه و شيوه‌ها و راهكارهای تحول در حوزه‌های علميه می‌پردازيم.

مطمئنآ حذف و جابجايی دروس حوزه مدنظر مقام معظم رهبری نيست

آيت‌الله حسن ممدوحی، عضو مجلس خبرگان رهبری در اين خصوص می‌گويد: مقام معظم رهبری بر رشد و حركت سريع حوزه نظر ويژه داشته و تأكيد بسيار دارند.

وی می‌افزايد: بنابر تأكيدات رهبری حتی‌المقدور با تصرف در نظام آموزشی حوزه، مسير تكامل حوزه را كوتاه‌تر و نتيجه آن را پرمايه‌تر خواهد كرد كه اين كار بسيار ضروری و مفيد است.

آيت‌الله ممدوحی با طرح اين سؤال كه اين تحول چه وقت و توسط چه كسی و با چه كيفيتی بايد صورت گيرد، بيان می‌كند: تصرف در برنامه‌های درسی حوزه آنگاه درست است كه ما بتوانيم ساير كتاب‌های درسی را جايگزين كتب فعلی كنيم و اين می‌طلبد تا برخی مدرسين متخصص حوزه با بنيه قوی علمی اين جابجايی را پيگيری كنند.

عضو جامعه مدرسين حوزه علميه قم با بيان اينكه تصرف در برنامه‌های درسی حوزه بايد چنان باشد كه در نهايت ضرری به قدرت علمی آن نزند، تصريح می‌كند: در ميان دروس حوزه برخی عناوين مادری (مرجع) هست كه استفاده از آنها مايه علمی بسياری می‌خواهد.

آيت‌الله ممدوحی ادامه می‌دهد: اگر قرار است در مقدمات حوزه تغييری بدهيم‏، در دروس مرجع و مسائل تخصصی حوزه نبايد كم بياوريم. بايد با احتياط بسيار شديدی در اين زمينه كار كرد و مطمئنآ حذف و جابجايی دروس حوزه مدنظر مقام معظم رهبری نيست.

حجت‌الاسلام والمسلمين «عبدالكريم بهجت‌پور»، معاون آموزش حوزه علميه قم،در اين باره می‌گويد: اگر به سمت ساختارهای ثابت و ماندگار همراه با بردبای حركت كنيم و بتوانيم نيازهای خود را با بدنه حوزه‌های علميه مطرح كنيم و طراحی مدل‌های پاسخگو را در حوزه در دستور كار قرار دهيم و هزينه‌های لازم را بپردازيم، اين روند تسريع پيدا می‌كند.

تمايل به سنتی‌تر شدن حوزه‌ها خلاف حركت امام (ره) است

حجت‌الاسلام ‌والمسلمين داوود فيرحی، دانشيار گروه سياسی دانشگاه تهران و استاد حوزه علميه اين تحول را به‌ويژه در علوم دينی دارای سابقه‌ای قديمی دانسته و تصريح می‌كند: از زمان مشروطه به‌ويژه از زمان تأسيس حوزه علميه قم در سال 1301 به بعد، بحث در مورد تحول علوم دينی كه پشتوانه تحول در فرهنگ مذهبی جامعه و بالتبع توسعه فرهنگ و سياست جامعه است، سابقه‌ای 100 ساله دارد.

وی نمونه بارز اين امر را پس از ظهور انقلاب اسلامی خواند و اضافه می‌كند: پس از ظهور انقلاب اسلامی حوزه متصدی نهادی دولتی شد و اين ضرورت به شدت رخ نمود.

اين استاد حوزه تحول در نظام را نيازمند تحول در علوم دينی، و تحول اخير را نيازمند تحول در ساختارهای آموزش حوزه دانست و اظهار می‌كند: در زمان امام (ره) طرح مبحث وحدت حوزه و دانشگاه در جهت بروز تحولی شايسته در دستيابی به اين چشم‌انداز بود.

وی با بيان اينكه پيشرفت طرح وحدت حوزه و دانشگاه چندان قابل ملاحظه نبود، می‌گويد: البته طرح وحدت حوزه و دانشگاه موجب ارتقاء نظام آموزشی و پژوهشی حوزه شد و سطوحی از حوزه با دانشگاه مرتبط شد اما تحولی در حوزه صورت نگرفت كه حوزه را هم‌سطح ساير نهادهای آموزشی در كشور پيشرفت دهد.

دانشيار گروه سياسی دانشگاه تهران، استفاده از يافته‌های جديد آموزشی در دروس حوزه را امری دانست كه مقام معظم رهبری در ابتدای پذيرش زعامت جامعه اسلامی پيگيری كرده و مدام گوشزد نموده است.

وی با طرح اين سؤال كه آيا حوزه برای آينده خود سناريو يا پروژه‌ای دارد؟ تصريح می‌كند: آيا مسئولين حوزه يك آينده‌شناسی از خود و جهان اسلام دارند و در بيست سال آينده چه وجهی را خواهند داشت؟

حجت‌الاسلام‌ فيرحی با اشاره به برخی گرايش‌های ضد علوم جديده در حوزه گفت: به تدريج اين ضعف در يك دهه اخير حوزه را متمايل به سنتی‌تر شدن كرده و اين سنتی‌شدن بر خلاف حركت امام (ره) در ده اول انقلاب در حوزه‌ها است.

وی تسری سنتی‌تر شدن حوزه به سطوح آموزشی آن و عدم تمايل به شناخت يافته‌های جديد علمی را عامل ضعف جهان اسلام دانست و می‌گويد: طرح نهضت آزادانديشی در حوزه‌های علميه از سوی مقام معظم رهبری در راستای رفع اين نقيصه است.

حجت‌الاسلام‌ فيرحی حوزه را در دو راهی يك پارادوكس دانست و اضافه می‌كند: از يك طرف نظام سياسی مقتضياتی دارد كه از حوزه تحول و آشنايی با مسائل روز را می‌خواهد، و از سويی ديگر حوزه بر حفظ آموزه‌های قديمی خود پافشاری می‌كند.

وی توسعه فعلی حوزه‌های علميه را توسعه‌های كمی و نه كيفی دانست و تصريح می‌كند: ارائه مدرك و معادل‌سازی و تنظيم دوره‌های آموزشی‌ ترمی‌واحدی و سالی‌واحدی، توسعه‌ای كمی است؛ ولی متأسفانه برنامه‌سازی برای نوسازی حوزه و مطالعات آسيب‌شناسی، بحثی است كه اقبال مناسب نداشته است.

وی ترسيم آينده حوزه و تعيين محصول نهايی آن و يافتن بستر مناسب برای ثمربخش اين محصول را تعيين‌كننده محتوای آموزشی حوزه دانسته و اظهار می‌دارد: بايد معلوم شود حوزه كه يك نهاد آموزشی و پژوهشی است، برای آينده چه برنامه‌ای دارد.

دانشيار گروه سياسی دانشگاه تهران با دعوت از حوزه‌ها به تشكيل نهادی داوطلبانه در ارزيابی معياری حوزه‌ها، رسانه‌ها را به پوشش و اطلاع‌رسانی اين فعاليت‌ها فرا خواند و خاطرنشان كرد: تحول در حوزه مسئله امروز جهان اسلام است.

اظهار نظر برخی حوزويان و كارشناسان را در مورد اولويت‌های تحول در حوزه‌ها و راه‌كارهای تحقق دغدغه‌های رهبر نعظم انقلاب را در اين عرصه ديديم. اما نكته ديگری كه قابل بررسی كار كارشناشانه است ، ميزان توجه حوزه‌های علميه به قرآن و تفسير به صورت راهبردی در دروس، برنامه‌ريزی‌ها، سياسنگذاری‌ها و برنامه‌ها و چشم‌اندازهای كلان حوزه است.

اظهارنظر برخی كارشناسان و متوليان امر را در اين رابطه می‌بينيم:

حوزه‌های علميه توجه در خور شأنی به قرآن نكرده‌اند

حجت‌الاسلام ‌والمسلمين محمد فاكر ميبدی، مدير مؤسسه تخصصی ـ آموزشی تفسير و علوم قرآنی در گفت‌وگو با خبرگزاری قرآنی ايران (ايكنا) در اين رابطه می‌گويد: حقيقت اين است كه قرآن در حوزه‌ها آن طور كه می‌بايست و شايسته شأن قرآن است، مورد توجه قرار نگرفته است. البته نه به نحوی كه تعبير مهجوريت قرآن به آن اطلاق شود‎. چرا كه مهجوريت به معنای كنارزدن و دورزدن قرآن است و حوزه‌های علميه از اين نسبت مبرا هستند

حجت‌الاسلام‌ والمسلمين فاكر ميبدی مسئله مهجوريت قرآن را مربوط به دوره قبل از انقلاب دانسته و تصريح می‌كند: بعد از انقلاب رويكرد و اقبال و توجه حوزه به قرآن بيشتر شده و امروزه در حوزه‌های علميه به حدی نسبی قرآن مطرح است.

وی ادامه می‌دهد: علوم قرآنی و تفسير توانسته همپای ساير علوم در متون حوزه قرار گيرد، اما بايد توجه بيشتری به آن شود و به‌ حدی كه سهم و شأن قرآن است به آن پرداخته شود.

وی با اعلام اين خبر كه پيش‌نويس سند چشم‌انداز بيست ساله كشور برای تفسير قرآن از سوی انجمن قرآن‌پژوهی حوزه علميه قم و مركز تخصصی تفسير و علوم قرآن حوزه علميه تهيه شده گفت: اين برنامه‌ای مناسب خواهد بود كه می‌طلبد متصديان حوزه‌های علميه اين برنامه را مورد بازبين قرار دهند و سياست‌های كلی و اهداف و راهكارهای رساندن قرآن به جايگاه رفيع و در خور شأن آن را پيگيری كنند.

قرآن در سيستم آموزشی حوزه‌های علميه مهجور مانده است

حجت‌الاسلام والمسلمين محمدحسن نبوی، معاون تبليغ و آموزش‌های كاربردی حوزه علميه قم نيز در پاسخ به سئوالی درباره انتقاد برخی محققين از مهجوربودن قرآن در حوزه‌ها می‌گويد: اين مطلب در سيستم آموزشی صادق است، ولی در امور تحقيقاتی حوزه چنين چيزی صادق نيست.

وی توضيح داد: خود حوزويان هم در زمينه قرآن و علوم قرآنی كارهای بسياری را انجام داده‌اند. گلايه مطروحه در سيستم آموزشی وارد است، قرآن در اين بخش مهجور مانده و غير از ترتيل و كمی تجويد كه به حد بايسته‌ای نيست و همچنين پرداختن به تفسير قرآن كه آن هم غنی نيست، كار ديگری به چشم نمی‌خورد.

نمی‌توانيم بگوييم قرآن در حوزه‌ها مهجور است

اما حجت‌الاسلام والمسلمين سيدناصر حسينی، عضو انجمن پيروان قرآن در مشهد در اين‌باره نظر ديگری دارد.

وی می‌گويد: حوزه‌های علميه با قرآن مأنوسند و كارشان با قرآن شروع می‌شود، احكامی كه از قرآن استخراج می‌شود، متعدد است، مراجع تقليد و عزيزانی كه در مقاطع حساس در مقابل حكومت‌های طاغوتی موضع می‌گرفتند، نشئت‌گرفته از قرآن بود.

امام جماعت حرم مطهر امام رضا(ع) در ادامه، اكثر علما و فضلا و امام را از زمان شيخ مفيد تاكنون مأنوس با قرآن دانسته و اضافه می‌كند: امام(ره) كه سمبل حركت اسلامی در جهان بود، كاری جز قرآن نمی‌كرد، لذا ما نمی‌توانيم بگوييم قرآن در حوزه‌ها مهجور است، مراجع فعلی ما هم در سخنان و ملاقات‌های خود نصايح شان نشئت‌گرفته از قرآن است.

حسينی ادامه می‌دهد: مواضع زيبايی كه مقام معظم رهبری، مراجع و علما در مقابل دنيای استكبار می‌گيرند، نشئت‌گرفته از قرآن است و بر روی آن مباحثه می‌كنند و در زمينه تفسير بر روی آن كار می‌كنند و اين برنامه را چطور حوزه‌ها می‌تواند فراموش كنند كه محور كاری قرآن است.

توقع جوامع اسلامی ازعملكرد قرآنی حوزه علميه بيش از فعاليت‌های فعلی است

آيت‌الله محمدمهدی آصفی، عضو شورای مركزی مجمع جهانی اهل‌بيت (ع) نيز با حجت‌الاسلام حسينی هم‌رأی است

وی می‌گويد: اينچنين نيست كه قرآن در حوزه‌های علميه مهجور مانده باشد. در حال حاضر در حوزه علميه، حركت خوبی در جهت حفظ متن قرآن كريم، در حال انجام است و دروس تفسيری در متن برنامه‌های حوزه قرار دارد و مؤسسات تحقيقاتی قرآن زيادی مشغول فعاليتند كه آثار خوبی نيز داشته‌اند.

عضو شورای مركزی مجمع جهانی اهل‌بيت (ع) با بيان اين مطلب كه در حال حاضر شبكه‌های اينترنتی قرآنی زيادی در حوزه‌ها وجود دارد، متذكر می‌شود: با وجود مطالبی كه بيان شد، نمی‌توان گفت كه قرآن در حوزه‌ها مهجور مانده، ولی شايد بتوان گفت كه توقع جامعه اسلامی ايران و جوامع مسلمان به ويژه شيعه، از حوزه‌ علميه بيش از اينهاست و حوزه‌ها بايد بتواند قرآن به شكلی كه در شأن اين كتاب است، به جهان به درستی معرفی كند.

عضو شورای مركزی مجمع جهانی اهل‌بيت (ع) توجه بيشتر به دروس قرآنی را از ديگر اولويت‌های حوزه‌های علميه عنوان كرده و توضيح می‌دهد: دروس قرآنی در حوزه‌ برپاست و علوم قرآنی، تفسير قرآن و حتی حفظ آن در حوزه‌ها، مرسوم شده، ولی حوز‌ها بايد توجه بيشتری به اين امر داشته باشند.

وی تأكيد می‌كند: قرآن مبنع اول اسلام است و بسياری از احكام و خطوط طولی و عرضی اسلام در قرآن گنجانده شده، لذا ضروری است كه حوزه‌های علميه به قرآن توجه بيشتری داشته باشند.

قرآن در حوزه‌های علميه از روشنی و بداهت، خفا پيدا كرده است

حجت‌الاسلام والمسلمين هاشم هاشم‌زاده هريسی، عضو مجلس خبرگان رهبری نظر ديگری دارد و می‌گويد: از اول هم قرآن در حوزه‌ها منزوی بوده، در صورتيكه همه علوم خصوصاً علوم حوزوی، از قرآن نشئت می‌گيرد. پايه و اساس و محور علوم حوزوی در قرآن است و بقيه علوم پيرامون آن قرار دارند.

وی ادامه می‌دهد: در يك كلام بايد گفت، قرآن در حوزه حضور دارد، ولی نكات برجسته آموزش قرآن و ابعاد آن در حوزه از ابتدا جايگاه وسيعی نداشته و اين غربت در عين هموطنی و هم‌زادگاهی حضور داشته است.

اين عضو مجلس خبرگان عنوان می‌كند: احكام فقه و اصول و مباحث ديگر در حوزه‌ها بوده اما تفسير و علوم قرآنی در حوزه كمتر حاضر شده است.

هاشم‌زاده هريسی در ادامه از مرحوم آيت‌الله خويی ياد كرده و اضافه می‌كند: ايشان زمانيكه به قرآن تفسير می‌نوشت، جلوی كار وی را گرفتند و بيان كردند در شأن يك مرجع نيست كه تفسير قرآن بنويسد و هنوز هم آن ديدگاه‌ها وجود دارد و گرچه كتاب‌های قرآنی بسياری نوشته می‌شود، اما متأسفانه بايد گفت اينها در حد قرآن نيست، چرا كه همه علوم را بايد از قرآن بشكافيم و درآوريم.

اين پژوهشگر قرآنی خاطرنشان ساخت: قرائت، حفظ، رعايت تجويد و ترتيل و ديگر علوم ظاهری و باطنی قرآنی می‌بايست در حوزه بيش از هر جای ديگر باشد.

وی تصريح می‌كند: علت اين مهجوريت قرآن آن نيست كه قرآن را در حوزه كنار زده‌اند، بلكه قرآن آنقدر در حوزه روشن و محور تمام علوم است كه از روشنی زياد همه از آن مغفول مانده‌اند.

اين عضو مجلس خبرگان رهبری در ادامه بيان می‌كند: قرآن در حوزه‌های علميه از روشنی و بداهت، خفا پيدا كرده است و قرآن در حوزه آنقدر از مسلمات بوده كه نيازی به تدريس آن در حوزه نديده‌اند، لذا قرآن مورد غفلت قرار گرفته و بايد اين خلأ جبران شود.

توجه صرف به آيات‌الاحكام از دلايل مهجوريت قرآن در حوزه‌هاست

حجت‌الاسلام والمسلمين عليرضا پيروزمند، معاون پژوهشی دفتر فرهنگستان علوم اسلامی قم نيز در اين ارتباط بيان می‌دارد:: قرآن در متن درس‌ها، تحقيق‌ها و بهره‌برداری‌های حوزه آنطور كه در شأن كتاب خداست، قرار نگرفته است.

كارشناس فرهنگی شورای عالی انقلاب فرهنگی درباره علل اين امر توضيح می‌دهد: يكی از علت‌ها اين است كه حوزه‌ها چون بيشتر به فقه اهميت می‌دادند، آيات مربوط به فقه بيشتر مورد توجه قرار گرفته است.

پيروزمند متذكر می‌شود: با توجه به اينكه قرآن كتاب جامع و حيات‌بخشی است كه همه جنبه‌های فردی و اجتماعی را مورد توجه قرار داده، بايد توجه كنيم كه در كنار آيات‌الاحكام به ساير آيات قرآن نيز در عرصه اجتماعی بها داده شود كه لازمه آن تقويت اين مسئله در برنامه‌های آموزشی و پژوهشی حوزه‌هاست.

وی می‌افزايد: در برنامه‌های آموزشی بايد متناسب با بهره‌برداری‌هايی كه از قرآن در عرصه‌های علمی و تبليغی می‌توان كرد، آموزش‌های متناسب با آن را داشته باشيم و در عرصه پژوهشی بايد بتوانيم تفسير قرآن را به افق‌های جديدی وارد كنيم؛ به اين معنا كه همانگونه كه فقهای ما در استفاده از آيات و روايات تيزبينی و ژرف‌نگری خاصی دارند، مفسرين ما نيز بايد به سمتی بروند كه تفاسير از حالت حدس و گمان و ذوق و سليقه بيرون بيايد و به متن‌هايی قابل استناد و اتكا تبديل شوند.

معاون پژوهشی دفتر فرهنگستان علوم اسلامی در پايان تأكيد می‌كند: تفاسير قرآن را بايد در امتداد نيازمندی‌هايی كه حوزه می‌خواهد به آنها پاسخ دهد، قرار دهيم.

حجت‌الاسلام والمسلمين «علی بنايی»، عضو كميسيون اصل نود نيز می‌گويد: اين واقعيتی است كه حوزه‌ها بيش از حد به فقه پرداخته‌اند و در عرصه‌ علوم قرآنی كمتر كار می‌كنند و بخش‌هايی كه به حكومت مربوط است بيشتر اختصاص يافته است.

نماينده مردم قم در مجلس می‌گويد: اينكه مدعی هستند كه قرآن در حوزه‌ها مهجور است واقعيتی است و بايد كار اساسی‌تری انجام شود و برنامه‌ريزی قرآنی به صوت مجزا صورت گيرد و نيازهای حوزه و با شناسايی دقيق‌تر متناسب در كنار علوم فقه تقويت كرد.

نتایج بحث

   نظرات مختلف كارشناسان در سه حوزه نقش محوری حوزه‌های علميه در جامعه اسلامی، راهكازهای تحقق تحول در حوزه‌های علميه و رفع مهجوريت از قرآن را ديديم. از مجموع نظرات نتايج زير قابل حصول است. اميد كه برنامه‌ريزان و متوليان حوزه، مراكز علم جهان تشيع را به نقطه‌ای‌ مطلوب كه زينت نظام اسلامی و عالم تشيع باشد برسانند.

1- برنامه‌ريزی و تدوين راهكارهای مختلف برای حصول به جايگاه واقعی حوزه‌ها در جامعه اسلامی و سياستگذاری‌های كلان نظام

2-متحول كردن متد درسی، پژوهش‌ها و سياستگذاری‌ها، ترسيم دورنمای واقعی و چشم‌انداز حوزه و استفاده از تمام ظرفيت‌های حوزه و خارج از حوزه برای تحقق تحول مدنظر مقام معظم رهبری

3- يافتن راهكارهای كارشناسی شده برای بهره كاربردی از قرآن در تمامی سطوح حوزه اعم از دروس، برنامه‌ريزی‌ها، سياسنگذاری‌ها و برنامه‌ها و چشم‌اندازهای كلان حوزه.

گزارش از حبيب‌الله تركاشوند