«فرهنگ آموزش عمومی قرآن کریم»

نقدی بر عملکرد یکی از دستگاه های تبلیغی و قرآنی کشور

مراكزی كه افتخار نظارت بر چاپ قرآن كريم را بر عهده دارند، 

نبايد خودشان قرآن‌های پر اشكال را چاپ و در تيراژ انبوه در سراسر كشور توزيع كنند.

    « بنابر اعلام پايگاه اطلاع‌رسانی تلاوت وابسته به سازمان دارالقرآن، سازمان تبليغات اسلامي، در چهارمين مرحله توزيع رايگان قرآن،  115 هزارمجلد قرآن كريم را به مراكز ومجالس قرآنی سراسر كشور اهداء كرد.

   اين قرآن‌ها برای اهدا به مراكز مردمی و جلسات آموزشی قرآن كريم به ادارات كل تبليغات اسلامی استان‌ها ارسال شده است. قرآن‌های مذكور بر اساس رسم‌‌الإملاء بوده است كه امكان ساده‌تری را برای يادگيری قرآن‌آموزان فراهم می‌كند.

    يادآوری می‌شود، سازمان دارالقرآن الكريم قصد دارد در سال جاری700 هزار مجلد قرآن را به صورت رايگان ويا باتخفيف ويژه درمراكز ومحافل قرآنی، جلسات آموزشی ومساجد توزيع كند.»

* سئوال اين است اگر اين قرآن‌ها دارای اشكالاتی باشند، چه كسی برچاپ و توزيع آنها نظارت می‌كند؟ و آيا در صورت وارد بودن اشكالات چه كسی از توزيع آن‌ها جلوگيری می‌كند؟...

در دهه 70 به دستور رهبر معظم انقلاب اسلامی و برای قانونمند شدن رسم الخط قرآن، مركز طبع و نشر قرآن كريم راه‌اندازی و طرح جديدی برای رسم‌الخط ارايه شد، در اين شيوه سعی شد تا از محاسن رسم الخط‌های موجود از جمله خط عثمان‌طه كه زيبايی چشم‌نوازی دارد استفاده و در عين حال از مشكلات اين خط پرهيز شود.

بر اين اساس، كتابت قرآن براساس رسم‌الخط عثمان طه با حذف حركات زايد به شيوه‌ای خلوت و آسان و نزديك به املای فارسی تهيه و تنظيم شد و به چاپ ‌رسيد.

از دهه 70 به بعد سازمان تبليغات اسلامی نيز اقدام به تنظيم و تصحيح مجدد خط استاد نيريزی كرد و با شمارگان بالا قرآن را چاپ و توزيع كرد ولی مورد استقبال مردم واقع نشد، از دهه 80 به بعد اين سازمان اقدام به تغيير شيوه خط عثمان‌طه كرد و حروف و علائم آن را براساس شيوه‌های قديم ايرانی تغيير داد، اين دخل و تصرف در خط عثمان‌طه بدون رعايت قانون «كپی رايت» و بدون اجازه از خطاط صورت گرفته است. هم اكنون سازمان تبليغات اسلامی اين خط را به شدت ترويج می‌كند.

مناسب است مسئولان اين دو مركز قرآنی به وضعيت نابسامان فعلی سر و سامان دهند به ويژه در سال اتحاد ملی و انسجام اسلامی شايسته است، ميزگرد علمی و چالشی درباره اين موضوع بگذارند و اختلافات را به طور منطقی، علمی و خداپسندانه حل كنند.

برای كشور ما زيبنده نيست كه پس ازگذشت 27 سال از پيروزی انقلاب اسلامی هنوز يك رسم‌الخط استاندارد و واحد نداشته باشد. در حالی كه بسياری از كشورهای اسلامی ازسال‌ها قبل برای خود رسم الخط واحد دارند.

ازسوی ديگر ما خطاطان خوبی مانند استاد«صمدی»، «موحد»، «بنی رضی» و... داريم كه می‌توانيم از وجود آنان بهره‌مند شويم وخط آنان را رواج دهيم. در اينجا برای نمونه به برخی از اشكالات يكی از خط‌های قرآن، چاپ سازمان دارالقرآن الكريم كه خود ازناظرين نگارش وچاپ قرآن كريم است، اشاره می‌كنيم.

در شناسنامه اين قرآن كه در صفحه آخر درج شده است، چنين آمده: «خطاط عثمان طه (براساس رسم الخط املائی)» كه با كمی دقت در آيات و عبارات اين مصحف، به سادگی می‌توان فهميد كه ادعای رسم الاملائی بودن اين قرآن كاملا مخدوش است، زيرا در بسياری موارد، كلمات براساس رسم‌المصحف مغاير با املای عربی نوشته شده است و برخی كلمات به صورت گزينشی به شيوه رسم الاملاء تغيير كرده است، كه اين نشانگر عدم احاطه طراحان و تغييردهندگان اين مركز، به ويژگی‌های مربوط به رسم الخط قرآن اعم از رسم المصحف و رسم الاملاء است كه چند نمونه از اين موارد در زير می‌آيد:

*در كلمه «سماوات» كه در رسم المصحف، بدون الف و در رسم الاملاء با دو الف نوشته می‌شود، در اين مصحف با يك الف نوشته شده و الف ديگر مخدوف مانده است (رسم‌المصحف «سموت» و رسم الاملاء «سماوات» و در اين قرآن «سموات»)

*رسم المصحف الصلوة، الزكوة، الحيوة؛ رسم الاملاء، الصلاة، الزكاة و الحياة و در اين قرآن، به صورت رسم‌المصحف ابقاء شده است نه رسم الاملاء.

*رسم المصحف: ادريك، ضحيها، مثويه، ينهيهم و ...؛ در رسم الاملاء: ادراك، ضحاها، مثواه، ينهاهم و ...كه در اين قرآن به صورت رسم المصحف آمده نه رسم الاملاء.

*رسم المصحف: ءانست، ءانذر تهم، اءنٌك و ...؛ رسم الاملاء: اانت، اانذرتهم، اانٌك و ...كه در اين مصحف، رسم الاملاء رعايت نشده بلكه به شيوه رسم المصحف آمده است.

در رعايت شيوه علامت‌گذاری نيز وحدت رويه و انسجام مشاهده نمی‌شود، چه در اكثر كلمات كه به صورت رسم‌المصحف است و چه در آن دسته كلماتی كه به صورت رسم‌الاملاء آمده، علائم به صورت ناهماهنگ نوشته شده كه مثال‌های زير نمونه‌ای از آن‌ها است:

*در اين مصحف، الف كوچك گاه قبل از «ی» ناخوانا وگاه روی «ی» ناخوانا نوشته شده است به طور مثال در كلمات «علی و موسی» الف كوچك، روی «ی» نوشته شده ولی در «بالهدی، استوی و سلوی» قبل از «ی» نوشته شده است.

*درباره «واو» ناخوانا نيز الف كوچك بايد قبل از واو نوشته شود، ولی در اين مصحف روی واو نوشته شده و اغلب خوانندگان را به اشتباه می‌اندازد به طور مثال در كلمات «صلوه و زكوه» در آيه 43 سوره مباركه بقره كه الف كوچك روی «واو» آمده است.

*علامت مد درجاهای مختلفی آمده است به طورمثال درآيات 13 و14 سوره بقره درمقايسه باكلمه «قالوا» گاهی علامت مد روی «واو» گذاشته شده وگاهی روی «واو و الف» ناخوانا آمده وگاهی هم روی «الف» ناخوانا قرار گرفته است.

*در رسم المصحف، كلماتی مانند «خاسئين و صابئين» همزه بدون دندانه نوشته می‌شود در صورتی كه رسم الاملاء بايد با دندانه باشد كه در اين مصحف رعايت نشده است، در صورتی كه همين قاعده در كلمه اسراييل (بقره /83 )رعايت شده است: اسرءيل، اسراييل

*در آيه 102 سوره بقره برخی كلمات مانند «الشياطين» به صورت رسم الاملاء نوشته شده است اما در همان آيه، دركلمات «سليمان، هاروت، ماروت، اشتراه» رسم الاملاء رعايت نشده بلكه به صورت رسم‌المصحف آمده است.

*در آيه 69 سوره يوسف در كلمه «ءاوی» اولا رسم الاملاء رعايت نشده و ثانيا علامت مد روی «ی» ناخوانا نوشته شده كه افراد عموماً ‌به اشتباه می‌افتند وبه جای الف مدی كه حرف مد است «ی» ناخوانا را مد می‌دهند.

*كلمه جیء در آيه 69 سوره زمر از رسم المصحف دو وجهی است ولی در اين قرآن مطابق وجه مشكل‌ترنوشته شده يعنی «جایء» درحالی كه كلمه قبل ازآن يعنی «كتاب» را رسم الاملائی نوشته‌اند.

*كلمات « قواريرا، يتلوا، ثمودا و ساوريكم» در رسم الاملاء حتما بايد به اين صورت بيايد «قوارير، يتلو، ثمود، ساريكم»، در صورتی كه همان رسم‌المصحف اعمال شده است.

نتيجه :حتی دريك صفحه از اين قرآن كه توسط سازمان دارالقرآن كريم كشور طراحی، نگارش و چاپ شده، نمی‌توان يافت كه اين گونه اشكالات در آن ديده نشود و به نظر می‌رسد اشاعه اين قرآن به عنوان رسم الاملاء ودر اين شمارگان و با اين اشكالات فراوان، آن هم توسط چنين مركز شريفی كه خود افتخار نظارت بر چاپ قرآن كريم را برعهده دارد، نيازمند تامل و بازنگری جدی است. 

         رضا نباتی، كارشناس ارشد تعليم و تربيت اسلامی 

وبلاگ آموزش قرآن در آموزش وپرورش ايران  http://quran-edu.blogfa.com