اهميت لوحه روخواني قرآن در دوره ابتدايي
اهميت لوحه روخواني قرآن در دوره ابتدايي
استاد غلام عباس سرشور خراساني
پيامبر اعظم اسلام :
مُعَلِّمُ الْقُرْآنِ وَ مُتَعَلِّمُه وَ يَسْتَغْفِرُ لَهو کُلُّ شَيْءٍ حَتَّي الْحوتُ فِي الْبَحْرِ
همهي موجودات عالم حتي ماهي در دريا، براي کسي که قرآن را ياد ميدهد
و کسي که قرآن را ياد ميگيرد، از خدا طلب آمرزش ميکند.
مُستدرک الوسائل، ج4، ص235
هدف آموزش قرآن در دورهي ابتدايي و راهنمايي، دستيابي دانشآموزان به سواد قرآني است. بهطور ساده کسي از سواد قرآني برخوردار است که قرآن کريم را بهراحتي و رواني ميخواند، معناي عبارات و آيات ساده و پرکاربرد قرآن را ميفهمد، با پيامهاي زندگيساز آن که موجب سعادت دنيا و آخرت است، آشناست و بالاخره تمام اين مهارتها و دانشها را ضمن انس با قرآن کريم يعني خواندن روزانه و مستمر آن، حفظ کرده و بهتدريج ارتقاء ميبخشد. به عبارت ديگر سواد قرآني، دانش و مهارت پايه و اوليه براي بهرهگيري مادامالعمر از قرآن کريم است.
برنامهي آموزش قرآن از محتوا و روشي برخوردار است تا بتواند دانشآموزان را در پايان دورهي راهنمايي به هدف فوق برساند. از اين رو هر چند محتواي اين برنامه در دورهي ابتدايي از مواد مختلفي تشکيل شده است اما مهمترين هدف آموزش قرآن در دورهي ابتدايي، دستيابي به توانايي خواندن قرآن کريم است. دستيابي به اين هدف بيش از هر چيز به بهرهگيري صحيح از لوحههاي آموزش قرآن بهويژه در پايههاي اول تا سوم ابتدايي وابسته است. بهنحوي که اگر به هر دليل اين کار درست انجام نشود، کسب مهارت روخواني قرآن به خصوص براي دانشآموزان متوسط به پايين تضمين کافي نخواهد داشت.
از اين رو توصيه اکيد ميشود که مديران محترم مدارس ابتدايي در تهيه لوحههاي آموزش قرآن سعي کامل داشته و بر استفادهي مستمر آموزگاران از اين لوحهها در کلاسهاي آموزش قرآن بهطور دقيق نظارت کرده و در صورت نياز ايشان را راهنمايي کنند.
اهميت و ضرورت استفاده از لوحه
توجه و دقت موجب افزايش و عمق يادگيري ميشود. آموزش روخواني قرآن با استفاده از لوحه و با اشاره به بخشهاي کلمات و عبارات، امکان توجه و دقت بيشتر به حرکات و ترکيبها را فراهم آورده و موجب کسب مهارت در صحيح خواندن آنها ميشود. اين امر به خصوص کمک ميکند تا دانشآموزان در صحيح خواندن عبارات جديد از ساير بخشهاي قرآن کريم، مهارت کافي بهدست آورند تا يادگيري به معناي دقيق کلمه اتفاق افتد. از اين رو لوحههاي آموزشي قرآن در برنامهي فعلي اين آموزش، مهمترين و ضروريترين ابزار آموزش است که بدون آن، آموزش به طور کامل انجام نشده و با اختلال جدي روبهرو ميشود.
محتواي لوحههاي آموزش قرآن
لوحههاي آموزش قرآن حاوي کليهي سورهها، جداول، کلمات و عبارات قرآني کتاب آموزش قرآن است. اين لوحهها کاملاً مانند صفحات کتاب درسي دانشآموزان ميباشد که هر صفحهي کتاب درسي در يک يا دو لوحه طراحي شده است.
روش آموزش لوحههاي قرآن
از آنجا که دانشآموزان در چند ماه اول سال تحصيلي در پايه اول ابتدايي، قادر به شناخت و خواندن حروف و حرکات نيستند، همانطور که در کتاب دانشآموزان و نيز راهنماي معلم آموزش قرآن توضيح داده شده است، خواندن کلمات و آيات سورههاي کتاب درسي به صورت کليخواني انجام ميشود و دانشآموزان با نگاه به شکل کلي آيات و عبارات،آنها را به صورت دستهجمعي ميخوانند. از اين رو لوحههاي آموزش قرآن در پايه اول به دو شکل زير آموزش داده ميشود.
الف- آموزش لوحهي سورهها
آموزگار همراه با پخش قرائت يک سوره از نوار آموزشي، بهوسيلهي خطبر، زير کلمات سوره را نشان ميدهد تا دانشآموزان با نگاه به آنها و همزمان با شنيدن قرائت نوار، همراه با آن، عبارات قرآني را به صورت دستهجمعي بخوانند.
خواندن سورهها در پايهي اول به صورت کليخواني انجام ميشود، يعني دانشآموزان بدون شناخت حروف و حرکات، فقط با شنيدن تلفظ کلمات و عبارات از نوار و با ديدن شکل کلي آنها از روي لوحه، عبارات و آيات سورههاي کتاب درسي را ميخوانند. توجه داشته باشيد که اصطلاحاً به اين نحوهي خواندن روخواني نميگوييم.
ب- آموزش لوحههاي روخواني
اين بخش از آموزش مهمترين فعاليت آموزش قرآن و مقصود اصلي از تهيه لوحههاي آموزش قرآن است. اين کار با تمام اهميت و تأثيري که در يادگيري دارد بسيار ساده انجام ميشود بهشرط آن که آموزگار با روش صحيح ِ اشاره کردن به حرکات و بخشهاي کلمات آشنا باشد.
آموزگار به هيچوجه نبايد کلمات و عبارات لوحهها را بخواند تا دانشآموزان آنها را تکرار کنند؛ بلکه فقط با نشان دادن حرکات و بخشها به شيوهاي که بيان خواهد شد، از دانشآموزان ميخواهد که همراه با اشارهي او، بخشهاي کلمات را بهطور دسته جمعي بخوانند.
تذکر: در پايهي دوم و سوم کليه لوحهها اعم از سورهها و عبارات قرآني، ابتدا به شيوهي مذکور در همين بند، آموزش داده ميشود و سپس در زمان پخش قرائت سورهها از نوار آموزشي، آموزگار همراه پخش قرائت نوار، مانند کلاس اول فقط به زير کلمات سورهها اشاره ميکند تا دانشآموزان با نگاه به لوحه و همراه با شنيدن نوار، کلمات و آيات سورهها را بهطور دستهجمعي بخوانند.
نحوهي اشارهي صحيح به بخشهاي کلمات
اشارهي صحيح و فنـّي به حروف و حرکات، از مهمترين گامهاي اوليه در آموزش روخواني قرآن است. اين امر منجر به بازشناسي حروف و حرکات و دقت در صحيح خواندن آنها و ترکيب بخشهاي کلمات توسط دانشآموزان ميشود. کسب اين مهارت در روخواني قرآن، همچون جايگاه شناخت حروف و حرکات در خواندن و نوشتن زبان فارسي و نيز يادگيري چهار عمل اصلي در رياضي از اهميت خاصي برخوردار است. اگر اين آموزش صحيح و کامل انجام شود، مهمترين سنگ بناي مهارت خواندن صحيح قرآن گذاشته شده است و در صورتي که اين گام صحيح برداشته نشود، حتي در سالهاي بالاتر نيز بايد اين مرحله از آموزش با دقت طي شود.
اشاره به حروف و حرکات معمولاً به کمک خطبر يا وسيلهاي مانند خطکش انجام ميشود. از آنجا که هنگام اشاره کردن، دست يا ثابت است و يا متحرک روش صحيح اشاره در دو بخش زير توضيح داده ميشود.
الف- اشارهي ثابت: در اين نوع اشاره دست ثابت است. اين شکل از اشاره در موارد زير انجام ميشود.
1- اشاره به حرکات « ﹷﹻﹹ » در بخشهاي داراي اينگونه حرکات؛ مانند: خُـلِـق
آموزگار در حاليکه با خطبر يا وسيلهي مشابه ديگري به حرکت « ﹹ » اشاره ميکند از دانشآموزان ميخواهد که همه با هم بگويند «خُـ » ممکن است در يکي دو بار اول، برخي از دانشآموزان به جاي اينکه بگويند « خُـ » بگويند « اُ ». به آنها تذکر ميدهيم هر حرکت را با حرف آن بخوانند. سپس با کمي مکث به حرکت « ﹻ » اشاره ميکنيم تا دانشآموزان بگويند « لِـ » و آنگاه به حرکت « ﹷ » اشاره ميشود تا آنها بگويند « قَ ».
اين روش در تمام موارد اشاره به حرکات و بخشها به صورت ثابت يا متحرک انجام ميشود.
2- اشاره به تنوين «- ً-ٍ -ٌ » : اشاره به تنوين مانند اشاره به حرکات کوتاه است؛ يعني براي اشاره به تنوين، دست ثابت است و به «-ً » يا «- » يا «-ٌ » اشاره ميشود، مانند:
در کلمهي « حَـرَجًـا » آموزگار به « ﹷ » اشاره ميکند تا دانشآموزان بگويند « حَـ » و سپس به « ﹷ » اشاره ميکند تا دانشآموزان بگويند « رَ » و آنگاه به «-ً » اشاره ميکند تا دانشآموزان بگويند « جَن ». همچنين در کلمهي « اَحَـدٍ » آموزگار به « -ٍ » اشاره ميکند تا دانشآموزان بگويند « دِن ». در کلمهي « وَلَـدٌ » نيز آموزگار به « - » اشاره ميکند تا دانشآموزان بگويند : « دُن ».
توضيح: دقت کنيد فلشها در کلمات فوق فقط نشان دهندهي اشاره شما به حرکات است، نه اينکه بايد اين فلشها رسم شود.
ب- اشارهي متحرک: در اين نوع اشاره، دست حرکت ميکند. اين شکل از اشاره در موارد زير پيش ميآيد.
1- اشاره از حرف به سوي حرکات بلند ( ا ، يـ ، ي ، و ) در بخشهاي داراي اينگونه ترکيبات، مانند: نـوحـيـهـا
آموزگار در حالي که به کمک خط بر، از حرف « نـ » به سوي صداي « و » اشاره ميکند، دانشآموزان ميگويند « نـو » آنگاه از حرف « حـ » به سوي صداي « ايـ » اشاره شده و آنها ميگويند « حيـ » و بالاخره از حرف « هـ » به سوي « ا » اشاره ميشود تا بگويند « ها ».
توجه داريد که فلشها فقط مسير حرکت دست را نشان ميدهد، نه اينکه بايد اين فلشها رسم شود.
تبصره : اشاره به الف مقصوره ( ٰ ) دو حالت دارد، چنانچه الف مقصوره روي حرف باشد مانند کلمه « هـٰذا » به آن اشاره ميشود تا دانشآموزان بگويند « ها »؛ و چنانچه الف مقصوره روي پايه « ي » باشد در اين صورت مثل صداي بلند اشاره ميشود؛ مانند کلمهي « هُـدي » که از حرف « د » به سوي « ٰ » اشاره ميشود تا دانشآموزان بگويند « دا ».
2- اشاره از حرکت کوتاه به سوي حرف ساکن – که در پايه اول علامت ندارد – مانند : اَمـهِـلـهُـم
آموزگار از حرکت « ﹷ » به حرف « مـ » اشاره ميکند تا دانشآموزان بگويند « اَمـ » ، آنگاه از صداي « ﹻ » به حرف « لـ » اشاره ميکند تا بگويند « ـهِلـ » و سپس از حرکت « ﹹ » به حرف « ـم » اشاره ميشود تا بگويند « ـهُم ».
نکته: ازآنجا که درکتاب آموزش قرآن پايه اول ابتدايي، هيچ نماد جديدي از رسمالخط قرآن نسبت به رسمالخط فارسي آموزش داده نميشود، علامت سکون (-ْ ) نيز به کارنرفته است؛ ولي اين علامت از پايه دوم به بعد به کار ميرود.
3- اشاره به تشديد در بخشهاي داراي حرف مشدّد مانند: حَـقَّ
آموزگار در حاليکه از حرکت کوتاه « ﹷ » به سوي علامت تشديد اشاره ميکند، دانشآموزان ميگويند « حَـقـ » آن گاه آموزگار پس از کمي مکث، با توجه به حرکت حرف تشديد، به صورت ثابت يا متحرک به آن حرکت اشاره ميکند. در مورد مثال بالا با اشارهي ثابت به حرکت « ﹷ » اشاره ميشود و بچهها ميگويند « قَ »؛ دو مثال ديگر:
لَـمّـا نُـنَـجّـي
آموزگار در کلمهي « لَمّـا » ابتدا از حرکت « ﹷ » به سوي علامت تشديد و آنگاه پس از مکث از حرف « مـ » به سوي صداي « ـا » اشاره ميکند. در کلمهي دوم نيز، ابتدا به حرکت « ﹹ » ، سپس از حرکت « ﹷ » به سوي تشديد و آن گاه پس از کمي مکث، از حرف « جـ » به سوي صداي « ي » اشاره ميشود.
نکته : وجود کمي مکث بين اشاره به بخش اول حرف مشدّد و بخش دوم آن ضروري است. اين امر به خوبي به دانشآموزان ميآموزد که حرف داراي تشديد در واقع دو حرف است و دوبار خوانده ميشود.
چند تذکر مهم
1- از دانشآموزان بخواهيد که همزمان با اشاره شما، بخشها وکلمات را به صورت دستهجمعي بخوانند. ممکن است برخي از دانشآموزان، بخشها را زودتر يا ديرتر از اشاره شما بخوانند؛ ازآنها بخواهيد با اشاره بخوانند وعقب وجلو نيفتند.
2- در آموزش لوحهها، ابتدا دانشآموزان به روش فوق، کلمات و عبارات را دستهجمعي ميخوانند و پس از کمي تمرين، خوب است با اشارهي آموزگار خواندن به صورت انفرادي نيز انجامشود. پرسش انفرادي را هميشه از دانشآموزان قويتر آغاز کنيد.
3- لازم نيست دانشآموزان لوحهي درس را در يک جلسه آنقدر تکرار کنند تا همهآنهاکلماترا به صورت روان بخوانند؛ بلکه تمرين و تکرار هر لوحه در يک جلسه به آمادگي دانشآموزان و شوق و رغبت آنها بستگي دارد. تمرين در فرصتهاي بعدي، بهتدريج آنها را به مهارت مورد انتظار ميرساند.
4- لوحه را در محل مناسب نصب کنيد بهگونهاي که همهي دانشآموزان بتوانند بهراحتيآن را ببينند و حتيالامکان بهگونهاي باشد که بدون انعکاس نور، کلمات بهطور واضح ديده شود.
مناسبترين شيوهي خواندن دانشآموزان
زماني که دانشآموزي ميخواهد عبارات قرآني را، بدون اشارهي آموزگار از روي لوحه يا کتاب درسي بخواند، مناسبترين شيوه براي خواندن کلمات، آن است که دانشآموز با ديدن هر بخش از کلمه، همان بخش را بلند بخواند؛ يعني لازم نيست که دانشآموز ابتدا در ذهنخود، همهي بخشهاي کلمه را مرور کند سپس آن را يکجا بخواند. با تأکيد بر نحوه مناسب خواندن، کمک کنيد تا دانشآموزان بدون اضطراب، کلمات را به روش صحيح، شمرده و آرام بخوانند. سرعت خواندن بخشها با توجه به تمرين و توانايي فردي دانشآموزان بهتدريج افزايش مييابد.
امام خمینی ره: «تربیت باید قرآنی باشد؛ بچه های ما باید تربیت قرآنی بشوند.»