سير تطور آموزش قرآن در آموزش و پرورش در دوره ابتدايي

 از سال 1349 تا 1387

   با مراجعه به کتابخانه سازمان پژوهش و برنامه ريزي آموزشي و آرشيو گروه های درسی قرآن و دينی دفتربرنامه ريزی وتأليف کتب درسی وزارت آموزش وپرورش و ساير منابع مورد اشاره در فصل سوم همين پژوهش, مشخص گرديد, سير آموزش قرآن دوره ابتدايي در طی سال 1349 تا 1387 دارای چهار مرحله تغييرات عمده و قابل توجه بوده است؛

مرحله اوّل آموزش قرآن دوره ابتدايي: بين سال هاي 1349 تا 1358

مرحله دوم آموزش قرآن دوره ابتدايي: بين سال هاي 1359 تا 1368

مرحله سوم آموزش قرآن دوره ابتدايي : بين سال هاي 1369 تا 1376

مرحله چهارم آموزش قرآن دوره ابتدايي : بين سال هاي 1377 تا 1387

    بررسی ها نشان می دهد در مراحل اوّل و دوم- يعنی بين سال های 1349 تا 1368- درباره  تدوين اهداف کلی و جزئی برنامه درسي، روش تدريس وشيوه ارزشيابي درس آموزش قرآن دوره ابتدايي هيچ گونه مكتوبي وجود ندارد و مؤلفين فقط كتاب هاي درسي را تأليف كرده اند. محور اصلی انتخاب محتوا و تأليف کتاب های درسی, نظرات شخصی و سليقه ای اين افراد بوده است.

    در مرحله سوم - يعنی بين سال هاي 1369 تا 1376 - مكتوباتي غيرمدون درباره برنامه درسي قرآن دوره ابتدايي وجود دارد كه پس از تدوين توسط پژوهشگر در شرح صفحات بعدي مي آيد.

    در مرحله چهارم - يعنی سال های 1377 تا 1387, برای اوّلين بار شاهد تهيه راهنمای برنامه درس قرآن دوره ابتدايي توسط دفتر برنامه ريزی وتأليف کتب درسی و تأييد آن توسط شورای عالی آموزش و پرورش در سال 1381 هستيم.

    با توجه به جدول 4-2 كتب درسي آموزش قرآن دوره ابتدايي, در چهار مرحله تغيير داشته اند كه ضمن ارائه ويژگي هاي هر مرحله، نتايج تحقيق طي33 عنوان تغيير، مشخص و ارائه می شود. 

جدول 4-2 دوره های تطور آموزش قرآن دوره ابتدايي بر اساس

مراحل تأليف و مدت استفاده از کتاب های آموزش قرآن دوره ابتدايي

4-3-1 مرحله اوّل آموزش قرآن در دوره ابتدايي؛ بين سال هاي 1349 تا 1358

  ويژگی های اين مرحله :

1- شهيد دکتر محمد جواد باهنر و مرحوم حجـه الاسلام سيدرضا برقعي و‌آقاي علي گل زاده غفوري و هم چنين دکتر ‌محمود ‌سرفراز ، روش فرمان دادن را در دانشسرا ها و مراکز تربيت معلم رواج می دادند.

2- در اين روش ،‌ با فرمان يک ، يک حرف با يک حرکت خوانده مي‌شود. در واقع يک صامت با يک مصوت ترکيب مي‌‌گردد؛ و با فرمان دو، دو صامت با يک مصوت خوانده مي‌شود. فرمان دو هنگامي داده مي‌شود که بعد از حرف حرکت دار، حرف ساکن و يا تشديد باشد و يا خود حرف، تنوين داشته باشد. چهار حرف " و - ا - ل -  ي " ‌هرگاه بي علامت باشند ، خوانده نمي‌شوند.

    مثال:    وَ اعْتَصِمُوا بحَبْلِ اللهِ جَميعاً وَ لا تَفَرَّقُوا

           2  1 1 1   1 2  2 1 1 1 1 2 1 1 1 2 1 1

3- دركتاب هاي تعليمات ديني دوره ابتدايي كه به وسيله شهيدمحمدجوادباهنر وسيدرضا برقعي تاليف شده بود. مختصري به آموزش عبارات نماز و آموزش برخي از آيات قرآن كريم از جزء سي ام توجه گرديده بود.

4- با آن كه درس قرآن در زمان طاغوت خيلي کم رنگ و بين درس هاي ديگر وجود داشت اما رژيم هم به دنبال کم رنگ تر کردن آن بود.(مجله رشد قرآن,ج 5 ص 34)

 اجزاء برنامه درسي قرآن دوره ابتدايي؛ هر درس شامل دو بخش است :

1-     بخش اوّل كتاب : عبارت كوتاه قرآني و شرح و توضيح آن عبارت

2-     بخش دوم كتاب : آيات منتخب + ترجمه

 شيوه ارزش يابي پيشرفت تحصيلي

در اين مرحله درباره شيوه ارزش يابي پيشرفت تحصيلي مطالب مدون و مستندي يافت نشد. ارزش يابي بيش تر بر اساس پرسش شفاهي معلم در امتحان هر ثلت انجام مي گرفت.

  جدول 4-3 مرحله اوّل تأليف كتاب هاي آموزش قرآن دوره ابتدايي- سال هاي 1349تا 1358

       «  صفحه  1   »

 جدول 4-3 مرحله اوّل تأليف كتاب هاي آموزش قرآن دوره ابتدايي- سال هاي 1349 تا 1358 

    «  صفحه  2   »

 4-3-2 مرحله دوم آموزش قرآن در دوره ابتدايي؛ بين سال هاي 1359 تا 1368

 ويژگی های اين مرحله :

1-      آموزش قرآن از پايه سوم آغاز می شد.

2-      درهر پايه دو ساعت درهفته به آموزش قرآن اختصاص داشت.

3-      به آموزش آموزه اي قرآني در قالب جملاتي ساده وقابل فهم دانش آموزان توجه شده است .

4- روش اصلي درآموزش روخواني قرآن شامل موارد زير بود :

اوّلاً ) آموزش قواعد روخواني قرآن شامل معرفي حروف، حركات و علائم

ثانياً ) خواندن آيات توسط معلم وتكرارآن ها توسط دانش آموزان كلاس

     5 - براي تعميق يادگيري قرآن از شيوه نوشتن آيات و سوره هاي كوچك استفاده مي شد.

6- براي اوّلين بار به رسم الخط آموزشي در كتابت قرآن هاي درسي توجه شد.

7- مؤلفان پايه هاي سوم و چهارم دبستان آقاي احمد اشرف اسلامي و پايه پنجم اقاي مصطفي اسلامي، با همکاري حجه الاسلام سيد علي اکبر حسيني بودند.

8- بيش ترين توجه در اين مرحله، بر آموزش روخواني قرآن، آموزش قواعد و نمادهايي مثل حروف وحرکات کوتاه وکشيده وعلائم ديگر بود .

9- در سال هاي 71- 1369 آقايان سيدمهدي سيف و سيد علي جواهريان، اصلاحاتي را در رسم الخط آيات و عبارات كتاب هاي درسي قرآن و هم چنين آموزش قواعد انجام دادند.

 اجزاء برنامه درسي قرآن دوره ابتدايي هر درس شامل : 

1-     بخش اوّل هر كتاب : سوره هاي كوتاه و آموزش برخي از قواعد روخواني و آيات منتخب قرآن و هم چنين ترجمه آيات

2-     بخش دوم هر كتاب : عبارات و فراز هاي قرآني و شرح و توضيح مختصر آيات هر درس

 شيوه ارزش يابي پيشرفت تحصيلي :

1- مطالب مدون و مستندي يافت نشد.

2- ارزش يابي بيش تر بر اساس ميزان مشاركت دانش آموزان در انجام تمرينات كتاب درسي و آزمون شفاهي معلم از ميزان توانايي دانش آموز در روخواني آيات کتاب درسی در امتحان پاياني هر ثلت انجام مي گرفت.

جدول 4-4- مرحله دوم تأليف كتاب هاي آموزش قرآن دوره ي ابتدايي- سال هاي 1359 تا 1368         صفحه  1   »

 جدول 4-4- مرحله دوم تأليف كتاب هاي آموزش قرآن دوره ابتدايي- سال هاي 1359 تا 1368 

       « صفحه 2 »

 4-3-3 مرحله سوم آموزش قرآن در دوره ابتدايي؛ بين سال هاي 1369 تا 1376

 ويژگی های اين مرحله :

1-      باز هم درس آموزش قرآن  از پايه سوم ابتدايي شروع شد .

2-      در هر پايه دو ساعت در هفته به آموزش قرآن اختصاص داشت.

3-      بيش ترين توجه بر آموزش روخواني قرآن بود.

4-      به آموزش آموزه اي قرآني به عنوان شعار هفته در قالب 24 آيه و حديث كوتاه ، ساده و قابل فهم دانش آموزان هر پايه در دوره ابتدايي توجه شد .

5-      روش اصلي درآموزش روخواني قرآن شامل موارد زير بود :

اوّلاً ) آموزش قواعد روخواني قرآن شامل معرفي حروف ، حركات و علائم

ثانياً ) خواندن آيات توسط معلم وتكرارآن ها توسط دانش آموزان كلاس

6-      براي تعميق يادگيري قرآن بازهم از شيوه نوشتن آيات و سوره هاي كوچك استفاده مي شد.

7-      به صفحه آرايی دروس توجه بيش تری شد ونقاشي ها مناسب سازی شد.

8-      آيات درسی به صورت تقطيع در آمد. يعنی در هر خط, تنها يک عبارت قرآنی کوتاه انتخاب شد. اين کار آيات قرآن را خلوت و در نتيجه خواندن را برای کودک آسان می کرد.

9-      رسم الخط با تغييراتی هم راه شد و از سادگی بيش تری برخوردار شد. برای اين کار حروف ناخوانا رنگی شد. به صورت رسم الاملا  نوشته شد.

10- کارشناسان تأليف کتاب هاي آموزش قرآن اين مرحله، آقايان احمد حاجي شريف، محمد خواجوي و محمد رضا صلح جو کتاب هاي جديدي تأليف کردندکه با تغييراتي همراه بود. با اين همه تغييرات گفته شده مختصر و جزئي بودند. 

 اجزاء برنامه درسي قرآن دوره ابتدايي هر درس شامل :

1-   بخش اوّل كتاب: آموزش برخي از قواعد روخواني و سوره هاي كوتاه

2-   بخش دوم كتاب: آيات منتخب (فراز هاي قرآني)وترجمه آيات عبارات وتوضيح مختصر آن

روش تدريس ( طبق طرح درس پيشنهادي ) :

1- قرائت قرآن در ابتداي كلاس درس : كلاس قرآن با قرائت آياتي از درس هاي گذشته توسط معلم و يا يكي از دانش‏آموزان آغاز مي شد.

2- جمع خواني درس گذشته : قرائت يكي از دانش آموزان خوش صوت وپاسخ جمعي دانش آموزان

3- پرسش از درس گذشته : ارزيابي تعدادي از دانش‏آموزان به صورت انفرادي 

4- تدريس قاعده جديد : آموزش يكي از قواعد يا نماد هاي جديد روخواني قرآن توسط معلم با مشاركت دانش آموزان كلاس

5- تمرين قاعده جديد : در اين قسمت آيات مورد نظر به صورت فردخواني و يا جمع خواني توسط برخي دانش آموزان مي شود.

6- حديث و دعا : در پايان معلمان حديث قرآني مندرج در كتاب را مورد بحث وشرح مختصر قرار داده با دعاي قرآني كلاس درس را خاتمه مي دهند.

 شيوه ارزش پاياني : محصول فعاليت هاي زير بود و به دو شيوه انجام مي شد :

1- ارزشيابي مستمر :  معلم به ميزان مشاركت دانش آموزان در آموزش قرآن و هم چنين انجام تكاليفي و تمريناتي كه در كتاب درسي پيش بيتي شده نمره مي داد .

2- ارزش يابي پاياني :  بيش تر بر اساس آزمون شفاهي معلم در پايان هرثلت انجام مي گرفت و توانايي اورا در روخواني آيات كتاب درسي مورد برسي قرار مي داد.

 جدول 4-5- مرحله سوم تأليف كتاب هاي آموزش قرآن دوره ابتدايي- سال هاي   1369 تا 1376

«  صفحه  1 »

 جدول 4-5- مرحله سوم تأليف كتاب هاي آموزش قرآن دوره ي ابتدايي - سال هاي   1369  تا 1376

  «  صفحه  2   »

 4-3-4 مرحله چهارم آموزش قرآن در دوره ابتدايي؛ بين سال هاي 1377 تا 1387

در وزارت آموزش و پرورش تا قبل ازتأسيس گروه قرآن درمعاونت پژوهشي(از سال76 ) برنامه‏ درسي آموزش قرآن با درس ديني مشترك بود وفعاليت هاي آموزشي قرآن درقالب برنامه‏هاي مربيان پرورشي اجرا مي‏شده است و لذا آموزش قرآن از كيفيت بالايي برخوردار نبود.

 1- ويژگی های اين مرحله :

     به دنبال توصيه هاي مؤکد مقام معظم رهبري به وزير وقت آموزش وپرورش (آقای حسين مظفر) در توجه ويژه به آموزش قرآن درآموزش و پرورش, در سال 1376 اقدامات زير انجام شد:

1-      ازسال 1376 گروه قرآن بصورت مستقل ازگروه تعليمات دينی درسازمان پژوهش و برنامه‏ريزي آموزشي تأسيس شد.

2-   تشکيل شورا وکميسيوني مربوط به پيگيري دستورهاي مقام معظم رهبري وفراهم آوردن زمينه هاي لازم براي بازنگري، تصحيح وتکميل اهداف آموزش قرآن در دوره هاي تحصيلي

3-   تشکيل همايش بازنگري و اعتلاي آموزش قران به مدت 3 روز در خرداد 77 در تهران ، همراه با فراخوان مقاله ودريافت بيش از 350 مقاله از سراسر کشور

4-      در اهداف, رويکردها، اصول و روشهاي تدريس قرآن در دوره های ابتدايي و راهنمايي تغييرات اساسي انجام گرفت.

5-    براي اوّلين بار اهداف آموزش قرآن درآموزش وپرورش درقالب راهنمای برنامه درسی آموزش قرآن دوره ابتدايي تهيه شد. تا قبل از اين كار, تأليف كتب عمدتاً‌ برمبناي سلايق مؤلفين بود و هر چند سال يك بار با تغيير ساختار نيروي انساني دست خوش تغيير مي‏شد.

6-   با توجه به اين راهنما, تأليفات جديدي در خصوص آموزش قرآن در کليه پايه های ابتدايي و راهنمايي انجام گرفت.و پس از اجرای مراحل مختلف آزمايشی, هم اكنون به صورت سراسري در کليه مدارس در حال اجرا است. هم چنين به موازات تغيير کتب درسی آموزش قرآن, دوره‏هاي متعدد تأمين مدرس آموزش قرآن و دوره تربيت معلم آن, برای کليه آموزگاران در تمامی استان ها ومناطق سراسر کشور برگزار گرديد.

7-   به تدريس اين درس توسط آموزگار پايه در دوره اتدايي تأکيد شد. تا قبل از سال77 درس قرآن در قالب برنامه‏هاي پرورشي و عمدتاً‌ توسط مربيان پرورشي اجرا مي‏شد.

8-   آموزش قرآن از پايه اوّل ابتدايي شروع شد ؛ يعني اوّلاً دو سال به آموزش قرآن در آموزش و پرورش اضافه شد و ثانياً آموزش قرآن همگام با سواد آموزي فارسي صورت گرفت.

9-   مبناي آموزش روخواني، سواد آموزي فارسي قرارگرفت. قبلاً در پايه سوم، دوباره حروف وحرکات را آموزش داده می شد، اما درشيوه جديد، دانش آموزان دچارتکرار درآموزش نمي شوند.

10-    به استماع آيات قرآن و تهيه نوار براي پنج پايه، به عنوان يک رسانه آموزشي توجه شد وبراي آموزگاران، نوارقرآن معلم و براي دانش آموز، نوار دانش آموز تهيه شد.

11-    به آموزش قرآن، جامع تر نگريسته شد و به جاي توجه صرف به آموزش روخواني، به آموزش مفاهيم ( درک و معنای آيات ساده و پرکربرد ) و پيام هاي تربيتی قرآن و زيبا خوانی آيات البته با محوريت روخواني قرآن پرداخته شد .

12-    نسبت به آموزش قرآن تلقي جديدي پديد آمد. درحال حاضر، دانش آموز علاوه بر قواعد، با فرهنگ ومعنويت و مفاهيم ساده و معاني کاربردي نيز آشنا مي شود. تجربه نشان داده است، دانش آموزان دوست دارند معناي آيه اي را که مي خوانند، بدانند.

13-     به منظورتعميق آموزش قرآن, براي اوّلين بار لوحه هاي آموزشي از آيات درس، تهيه شد.

14-     براي هريك از پايه هاي اوّل تا پنجم ابتدايي ،کتاب راهنماي تدريس معلم تأليف شد.

15-   براي هريك از پايه هاي درسي دوره هاي تأمين مدرس قرآن برگزار شد و آنها هم در استانها، شهر ها و مناطق خود ، دوره هاي بسياري را برگزارکرده اند.

16-     تأليف کتاب روش آموزش قرآن دوره ي ابتدايي با کد 6011 ويژه مراکز تربيت معلم

17-     بهسازي و اصلاح عناوين و سر فصلهاي دروس قرآني مراکز تربيت معلم

18-     مشارکت در طراحي دوره هاي پنجگانه آموزش عمومي فرهنگيان به مدت 92 ساعت

19-   چاپ وتوزيع 650 هزار جلد قرآن سي جزء براي پايه پنجم بين مدارس دوره ابتدايي( به ازاء هرمدرسه شهري20 جلد و هرسه دانش آموز روستايي يک جلد)

 جدول 4-6- مرحله چهارم تأليف كتاب هاي آموزش قرآن دوره ي ابتدايي - سال هاي 1377  تا 87 13  

  «  صفحه  1   »

 جدول 4- 6- مرحله چهارم تأليف كتاب هاي درسي آموزش قرآن دوره ابتدايي- سال هاي1377تا87 13  « صفحه  2 »

 2- آموزش قرآن در مراكز تربيت معلم :

1- قبل از پيروزی انقلاب اسلامی شهيدمحمدجواد باهنر و مرحوم حجـه الاسلام سيدرضا برقعي و ‌آقاي علي گل زاده غفوري و‌محمود‌سرفراز، روش فرمان1و2 را در دانشسرا هاومراکز تربيت معلم رواج می دادند.

2- تا سال 1369 کتابی درباره روش آموزش قرآن در مراکز تربيت معلم، وجود نداشت.

3-     در1369جعفري گلپايگاني،کتابي درباره آموزش قرآن برای مراکزتربيت معلم نوشت که فقط قواعدروخواني وتجويد درآن بيان شده بود, بدون آن که به روش های تدريس قواعد اشاره شود.

4-   در سال1371 اصلاحاتي بر آن کتاب انجام شد.

5-   در سال1381 براي رشته آموزش ابتدايي مراکز تربيت معلم، کتابي باعنوان « روش آموزش قرآن در دوره ابتدايي، کد 6011 » نگارش شد.

6-   سرفصل هاي دروس مربوط به روش آموزش قرآن مراکزتربيت معلم بهسازي واصلاح شد. در بعضي از رشته ها نيز درس روش آموزش قرآن گنجانده شد. مانند کارداني رشته ديني و عربي، که تا قبل از اين, درسي تحت عنوان « روش تدريس قرآن » وجود نداشت ولي فارغ التحصيلان اين رشته در مدارس راهنمايي، درس آموزش قرآن را تدريس مي کردند.