«فرهنگ آموزش عمومی قرآن کریم»

گروه فعاليت‌‌های قرآنی: از شما خواننده اين مقاله می‌پرسم هر روز چه مقدار از آيات شريف قرآن كريم را می‌خوانيد؟ فكر می‌كنيد چند درصد از مردم جامعه مثل شما هستند؟ چرا؟ آيا دوست داريد بدانيد علّت يا علل بروز چنين مسأله‌ای در كشور چيست؟ چه كسانی مقصر هستند مردم يا مسئولان؟ اگر مايل به دريافت پاسخ هستيد با اين مقاله همراه شويد.

رضا نباتی، كارشناس ارشد تعليم و تربيت اسلامی

به گزارش خبرگزاری قرآنی ايران(ايكنا)، مقاله حاضر نوشته رضا نباتی، كارشناس ارشد تعليم و تربيت اسلامی و كارشناس قرآن دفتر برنامه‌ريزی و تأليف كتب درسی وزارت آموزش و پرورش است كه در چند قسمت از نظر خوانندگان گرامی می‌گذرد.

مقام معظم رهبری به عنوان بزرگ پرچمدار قرآن كريم در عصر حاضر در سخنانی حكيمانه وضعيت قرآن‌آموزی كشور را اين‌گونه ترسيم می‌فرمايند: «واقعيت تلخ اين جاست كه خواندن قرآن در جامعه ما هنوز يك امر عمومی نشده است؛ عموم مردم به قرآن احترام می‌كنند و به آن عشق می‌ورزند اما عده كمی همواره آن را می‌خوانند و عده كمتری در آن تدبر می‌كنند.»

ايشان در ديدار اعضای شورای انقلاب فرهنگی در هفدهم آذرماه 1386 می‌فرمايند: «اگر تحصيل كرده‌ها و فرهيختگان كشور روزی يك صفحه قرآن با توجه به معنا بخوانند و در آن تدبر كنند غوغايی در كشور برپا می‌شود؛ اين كار به فرهنگ‌سازی و تدبير نياز دارد.» اينكه شورای عالی انقلاب فرهنگی در تبـيين و تحقق اين مطالبه مقام معـظم رهـبری در بين تحصيل كرده‌ها و فرهيختگان كشور چه تدابيری را اتخاذ كرده است؛ در نوشته‌های آينده به صورت مبسوط مورد نقد و نظر قرار خواهد گرفت؛ اما اين كه با وجود اختصاص اعتبارات چندين ميلياردی كه ساليانه برای برگزاری كلاس‌های آموزشی و انجام فعاليت‌های قرآنی كشور از سوی ارگان ها و نهادهای دولتی و مؤسسات مردمی هزينه می‌شود علت يا عللی كه باعث شده تا اين سوال مطرح شود كه «چرا اغلب مردم ايران قرآن نمی‌خوانند» چيست؟

اين نوشتار بی آنكه قصد تخريب و يا تضعيف فعاليت‌های گذشته را داشته باشد، سعی دارد با نگاهی علمی- آموزشی افق جديدی را در برابر متوليان و سياست گزاران امور قرآنی كشور مشخص كند؛ تا از اين ره‌گذر زمينه‌های تحقق دو هدف بزرگ زير امكان‌پذير شود:

1-فراهم آوردن زمينه‌های لازم برای انجام جهاد اقتصادی در برنامه‌ريزی‌ها و فعاليت‌های قرآنی كشور

2-فراهم آوردن زمينه‌های لازم برای ارائه الگوی اسلامی- ايرانی پيشرفت در فعاليت‌های قرآنی كشور

چه كسی مقصر است مردم يا متوليان قرآنی كشور؟

قبل از هرگونه داوری درباره سؤال فوق بهتر است اول به اين سؤال مهم و تعيين‌كننده پاسخ دهيد: «اگر معلّمی از دانش‌آموزان كلاسش امتحانی بگيرد و پس از تصحيح ورقه‌ها متوجه شود كه اكثر آنان يك سؤال را غلط جواب داده‌اند؛ به نظر شما چه كسی مقصر است معلم يا شاگردان؟

احتمالاً پاسخ بنده و شما يك چيز است و اين همان نقطه طلايی ارتباط است كه می‌تواند به روشن شدن بحث كمك زيادی بكند.

آيا به نظر شما وقتی عموم مردم به تعبيير مقام معظم رهبری علاقمند و عاشق قرآن كريم هستند و نه تنها به آن احترام می‌كنند بلكه همواره ثابت كرده‌اند كه حاضرند بدون هيچ درنگی جان و مال خود را فدای قرآن كريم كنند اما آن را نمی‌خوانند و با خواندن آن انس دائمی و روزانه ندارند آيا می‌توان آنان را محكوم به بی‌توجهی كرد؟ يا اينكه بايد گفت وقتی در يك كلاس درس و يا يك جامعه «اكثر» افراد با مشكلی مشترك رو به رو هستند قطعاً معلمان و متوليان آن مقصر هستد؟!

به نظر می‌رسد وقت آن رسيده است كه صاحبان قدرت و متوليان امر و سياست‌گزاران امور فرهنگی و قرآنی كشور در راستای تحقق منويات رهبر معظم انقلاب در برخی از اهداف و برنامه‌ريزی‌های كلان گذشته بازنگری جدی داشته باشند و نيز از انجام تغييرات نسبی در اين امور نترسند. چرا كه در غير اين صورت بايد شاهد بروز بحران‌های فرهنگی و اجتماعی در آينده بسيار نزديك در اين زمينه‌ها باشند.

عوامل مهجوريت قرآن كريم در ايران را می‌توان در حوزه‌های هدف‌گذاری و برنامه ريزی، اجرا، نظارت و ارزيابی، همچنين حمايت و پشتيبانی مورد نقد و بررسی قرار داد؛ كه البته در اين مجال به دنبال تبيين هر يك از اين حوزه‌ها نيستيم؛ بلكه تنها در پی يافتن پاسخ اين سؤال هستيم كه «چرا اغلب مردم ايران قرآن نمی‌خوانند؟» اميد آنكه دست‌اندركاران و مديران قرآنی چه در حوزه‌های ستادی و برنامه‌ريزی و چه در حوزه‌های اجرايی خود را مخاطب اين مطالب بدانند، همچنين نويسنده را در اصلاح و يا تكميل مطالب ياری رسانند.

به طور كلی پاسخ اين سؤال را می‌توان در عوامل هفت‌گانه زير جست‌وجو كرد:

1- طريقيت داشتن قرآن‌آموزی به جای موضوعيت داشتن آن

2- بی‌توجهی برنامه‌ريزان به «انس روزانه با قرآن» به عنوان مهم‌ترين هدف آموزش عمومی قرآن

3- تفكيك خواندن و فهـميدن قرآن از يكديگر در برنامه‌ريزی‌ها و فعاليت‌ها

4- به نام روخوانی به كام روان‌خوانی يا به كام آموزش قواعد روخوانی

5- صرف منابع انسانی و مادی كشور در «فعاليت‌های هنری» به نام «آموزش عـمومی قرآن»

6 - سركوبی يادگيری قرآن به علت توسعه مصاحف با «رسـم‌الـخط‌های غیـر اسـتاندارد»

7- عدم دقت به تفكيك روش خواندن فارسی با روش خواندن قرآن در آموزش عمومی قرآن

اكنون در حد توان و حوصله به شرح مختصر هر يك از عوامل فوق می‌پردازيم.

1- طريقيت داشتن قرآن‌آموزی به جای موضوعيت داشتن آن

آموزش‌ها و فعاليت‌های قرآنی به دلايل مختلف در كشور ما «طريقيت» دارد تا آن كه «موضوعيت» داشته باشد؛ به اين معنی كه اغلب چنين تصور می‌شود كه هدف اصلی از آموزش‌های قرآنی يادگيری قواعد روخوانی و روان‌خوانی قرآن است و هنگامی كه فراگيران واجد چنين دانشی شوند كار تمام است و آموزش و يادگيری اتـفاق افتاده است؛ اين همان طريقيت قائل شدن برای آموزش قرآن كريم است.

در صورتی كه آموزش روخوانی، روان خوانی، تجويد و يا قرائت و حفظ و ... اگر منجر به آن نشود كه فرد با قرآن انس دائمی و روزانه داشته باشد، طبيعی خواهد بود با وجود همه تلاش‌های متعهدانه و متخصصانه، قرآن‌آموز رفته رفته مطالب آموخته شده را فراموش كند و به تدريج انگيزه‌اش نيز كاهش يابد.

به اين مثال توجه كنيد اگر به كودك يا نوجوانی قرائت، فصاحت، آداب و شرايط، احكام و مفهوم «نماز» را آموزش دهيم، اما از همان آغاز به او نياموزيم كه بايد از اين پس نماز بخواند، آيا به تكليف و وظيفه خود عمل كرده‌ايم؟ آيا درباره قرآن نبايد به اين موضوع توجه جدی بشود؟! اين يكی از اصلی‌ترين حلقه‌های مفقوده برنامه‌ريزی‌ها، آموزش‌ها و فعاليت های قرآنی كشور است.

- بی‌توجهی برنامه‌ريزان به «انس روزانه با قرآن» به عنوان مهمترين هدف آموزش عمومی قرآن

شايد بند دوم را تكرار بند يك بدانيد، اما بهتر است بند دوم را مكمل و نتيجه راهبردی بند يك بدانيم. طبق آيات شريفه قرآن كريم از آيه ی 20 مزّمّل و آيه دو سوره جمعه، همچنين روايات فراوان نبیّ مكرّم اسلام(ص) معصومين(ع)، همچنين امام زمان(عج) از خواندن روزانه و انس دائمی با قرآن بی نياز نبوده و نيستند؛ از اين رو آيا می‌توان از آحاد مردم سؤال كرد كه «شما از چه رو از خواندن قرآن كريم احساس بی‌نيازی می‌كنيد؟» و آيا می‌توان از مسئولان و متوليان قرآنی كشور سؤال كرد در اهداف كلان و برنامه‌ريزی‌های راهبردی اين هدف چگونه مدنظر قرار گرفته شده است؟

چند سؤال ساده:

سؤال اوّل: طبق مصوبه شورای عالی آموزش وپروش، هدف «آموزش روخوانی قرآن» هدف پايه‌های اول، دوم و سوم ابتدايی است؛ اما در پايه‌های بالاتر يعنی چهارم و پنجم ابتدايی، دوره‌های راهنمايی و متوسطه و نيز در دوره‌های مختلف آموزش عالی يعنی فوق ديپلم, ليسانس و فوق ليسانس نيز آموزش داده می‌شود؟!!!

سؤال دوم: آيا برای تحقق هدف آموزش روخوانی و روان خوانی قرآن كريم در مدارس بهـتر نيست به جای تشكيل 20 هزار مدرسه قرآنی در مناطق آموزش و پرورش، ظرف دو سال زنگ رسمی آموزش قرآن مدارس كه دارای همه ی ويژگی‌های سخت‌افزارهای لازم از جمله راهنمای برنامه مصوب، اجرای آزمايشی چند مرحله‌ای, كتاب درسی آموزش قرآن به تفكيك پايه‌های تحصيلی، معلم پايه و دبير متخصص، كلاس درس رسمی، ساعت رسمی آموزش, ابزار و محيط يادگيری است و در ضمن همه دانش‌آموزان را تحت پوشش قرار می دهد, را در می‌يافتيم؟!!!!

سؤال سوم: آيا بهـتر نبود به جای بردن هدف آموزش روخوانی از پايه سوم ابتدايی به پايه‌های بالاتر آموزش و پرورش و آموزش عالی و تشكيل مدارس قرآنی و دارالقرآن‌ها و تخصيص اعتبارات كلان در همان پايه‌های اول تا سوم ابتدايی، مشكل را مورد بررسی قرار می‌داديم و در جهت رفع اشكال آن بر می‌آمديم؟!!!!

همين مسائل باعث شده تا متوليان امر به جای توجه به مهندسی فرهنگی درباره هدف انس روزانه و مادام‌العمر افراد با قرآن كريم به برگزاری مكرر آموزش‌های عمومی قرآن همچون روخوانی و روان‌خوانی بپردازند؛ در حالی كه اگر مهمترين دغدغه ايشان «ايجاد انس روزانه با قرآن كريم» باشد آنگاه می‌توان برای اين هدف، راه‌كارهای مختلفی را پيشنهاد كرد.

پيشنهادهای زير تنها بخشی از اين را‌ه‌كارها است:

1-با تلاوت روزانه قرآن كريم, برای ديگران و به ويژه خانواده خود، الگوی خوبی باشيم.

2-اگر معلم قرآن هستيم بيشترين وقت كلاس مان را به تمرين مهارت خواندن قرآن كريم آن هم توسط همه قرآن‌آموزان اختصاص دهيم. زيرا بررسی‌ها نشان می دهد خواندن قرآن به عنوان مهمترين عامل ايجاد و تقويت مهارت روخوانی و روان‌خوانی كمترين فعاليت كلاسی را به خود اختصاص داده است.

3-ميثاق‌نامه تلاوت روزانه قرآن كريم را كه قبلاً تهيه كرده‌ايم, همراه با شاگردان امضا كنيم و در جلسات بعدی از چگونگی و كيفيت اجرای آن پرسش كنيم. مسلماً اگر دانش‌آموزان اصرار ما را در اين امر ببينند خود را با نظر معلم تطبيق خواهند داد.

4-از آيات, احاديث, اشعار و جملات ادبی مناسب برای ايجاد انگيزه جهت انس روزانه با قرآن استفاده كنيم.

5-در برخی از آيات و عباراتی كه خوانده می‌شود تدبر نماييم.

6-خود و ديگران را به حفظ آيات مشهور قرآن مانند ربناهای قرآن تشويق كنيم.

7-فيلم, نوار يا سی‌دی تلاوت‌های منتخب را در اختيار فراگيران قرار دهيم.

8-دانش‌آموزان را تشويق كنيم تا با زمان‌سنج, سرعت تلاوت خود را در كلاس و منزل افزايش دهند.

9-بين آنان رقابت ايجاد كنيم تا يك آيه را با يك نفس بخوانند, با اوج بخوانند و يا زيباتر از ديگری قرائت كنند.

10-برای داوری در رقابت‌های كلاسی از قرآن‌آموزان استفاده كنيم.

11-دفترچه‌ای برای خواندن روزانه قرآن كريم تهيه كنيم تا دانش‌آموزان تلاوت روزانه خود را در جداول ثبت كنند.

12-دانش آموزان را تشويق كنيم تا در نمازخانه مدرسه در بين نماز ظهر و عصر يك صفحه از قرآن بخوانند.

13-از هر موقعيت مناسب ضمن اشاره به معارف و آموزه های اخلاقی, به آيات قرآن استناد كنيم.

14-احساس بچه‌ها درباره تلاوت روزانه قرآن را موضوع انشاء كلاسی و يا مسابقه مدرسه ای قرار دهيم.

15-در جلسات آموزش خانواده به موضوع اهميت انس روزانه دانش آموزان با قرآن تأكيد كنيم.

16-با پرسش از معنای كلماتی كه در فارسی و قرآن مشترك هستند, بچه‌ها را به فهم لغات و ترجمه ی آن و نيز يافتن هم‌خانواده ی لغات «عادت» دهيم.

17-داستان‌های كتاب را همراه با پخش قرائت آيات مربوطه برای بچه ها تعريف كنيم.

18-حالات پيامبراكرم (ص) و بزرگان دينی درباره ی انس روزانه با قرآن را برای دانش آموزان بيان كنيم.

19-داستان‌هايی درباره اهميت و فوايد انس دائمی با قرآن كريم برای دانش آموزان بيان كنيم.

20-حكايات شيرين, لطيفه‌ها و سرگرمی‌های مناسب درباره ی قرآن كريم ارائه دهيم.

21-در قالب ويژه نامه به ارائه رهنمودهای لازم برای دانش آموزان و اوليای آنان بپردازيم و دانش آموزانی را كه انس روزانه با قرآن دارند به ديگران معرفی كنيم.

22-از قاريان مشهور شهر, منطقه برای تلاوت در مراسم آغازين صبحگاه و ظهرگاه دعوت كنيم.

23-از دانش‌آموزان فعال قرآنی مدرسه و منتخبان مسابقات قرآنی تجليل كنيم.

24-آداب ظاهری و باطنی تلاوت قرآن را به تدريج به دانش آموزان آموزش دهيم.

25-برخی از آثار و اسرار تلاوت قرآن را به زبان كوتاه برای دانش آموزان بيان كنيم.

26-فضائل تلاوت برخی از سوره‌ها و آيات را به زبان ساده برای آنان شرح دهيم.

27-عواقب و نتايج سبك‌شمردن قرآن را گوشزد كنيم.

28-وظايف هر يك از مسلمانان درباره انتظارات قرآن درباره خودش را برای دانش آموزان به زبان ساده بيان كنيم.

29-با توجه به تفاوت‌های فردی و استعداد, علاقه و انگيزه هريك از دانش آموزان تكاليف خاص تحت عنوان فعاليت‌های فردی يا گروهی به آنان بدهيم. مانند حفظ, قرائت, داستان گويی, انشاء, شعر, روزنامه ديواری و ...

30-به فضاسازی قرآنی در مدرسه و كلاس ها اهميت بيشتری بدهيم, مانند ديوار نويسی, پارچه نويسی و...

31-مدرسه‌های قرآن و دارالقرآن‌های شهر را به دانش آموزان معرفی كنيم.

32-دانش‌آموزان علاقمند و با استعداد را شناسايی و آنان را به ثبت نام و شركت در كلاس‌های تخصصی مدرسه قرآن و دارالقرآن‌های منطقه تشويق كنيد. همچنين اين موضوع را با خانواده ی آنان در ميان بگذاريم.

33-قرآن كم علامت را برای شاگردان پايه‌های سوم به بالا تهيه و آنان را به خواندن روزانه آن تشويق كنيم.

34-به جايگاه قرآن كريم در ساير دروس مانند علوم تجربی، رياضی، جغرافی، تاريخ و ... و حوزه‌های علمی و تربيتی (تربيت قرآنی) توجه كنيم.

35-با توجه به علاقه و توانای خود در موقعیّت های مناسب بين موضوعات مختلف درسی و آيات قرآن كريم ارتباط برقرار كنيم. اين كار ضمن ايجاد علاقه بيشتر دانش آموزان به قرآن كريم در ايجاد رويكرد خلقت گرايانه در ساير دروس تاثير بسزايی در تربيت قرآنی دانش آموزان دارد.

ادامه دارد...