مصاحبه با خبرگزاري فارس - صفحه فرهنگي 5 آذر 1392
چهارشنبه 06 آذر 1392 - Nov 27 2013 شماره : 13920904000601
رضا نباتی در گفتوگو با فارس تشریح کرد
مزیتهای روش دیداری آموزش قرآن نسبت به شیوه شنیداری
مؤلف کتابهای قرآن مدارس با اشاره به مزیتهای روش دیداری آموزش قرآن نسبت به روش شنیداری گفت : فعالیت و برنامههای قرآنی در مدارس باید اصلاح شود تا همتراز با شأن جمهوری اسلامی باشد.
به گزارش خبرنگار فعالیتهای قرآنی خبرگزاری فارس، یکی از مهمترین نهادهای تأثیرگذار در ترویج سبک زندگی قرآنی وزارت آموزش و پرورش است چرا که کودکان و نوجوانان بیشترین زمان خود را مدارس سپری میکنند و در این برهه زمانی است که شخصیت آنها شکل میگیرد، بنابراین توجه به آموزهها و هم چنین مدارس نقش مهمی در گسترش و نهادینه کردن فرهنگ و سبک زندگی قرآنی در جامعه دارد، به طوری که اگر بخواهیم جامعهای قرآنی داشته باشیم باید به آموزش و پرورش بیش از پیش توجه کنیم.
در سالهای اخیر با وجود اختصاص بودجه نیمدرصدی به فعالیتهای قرآنی و همچنین دادن بالاترین سهم این بودجه به وزارت آموزش و پرورش، نمیتوانیم ادعا کنیم که شاهد پیشرفتی چشمگیر در این عرصه هستیم، بر همین اساس گفتوگویی داشتیم با رضا نباتی مؤلف کتابهای قرآن دوره ابتدایی معاونت تألیف وازرت آموزش و پرورش تا دلایل عدم داشتن نتیجهای مطلوب در فعالیتهای قرانی مدارش را جویا شویم.
برنامههای قرآنی در آموزش و پرورش باید در شأن قرآن و جمهوری اسلامی باشد
آقای نباتی فعالیتهای قرآنی در مدارس ابتدایی را چگونه ارزیابی میکنید؟
مقام معظم رهبری در سال 85 به مهجوریت قرآن در مدارس اشاره فرمودند، پس از این فرمایش بسیاری از مسئولان وزارت آموزش و پرورش سعی در برنامهریزی و اجرای اموری برای ارتقای فعالیتهای قرآنی در مدارس کردند به طوری که برگزاری طرح حفظ نور و همچنین مسابقات قرآنی را در دستور کار خود قرار دادند اما هنوز تا رسیدن به نقطه مطلوب فاصله داریم چرا که برنامهها و فعالیتهای قرآنی باید در تراز نظام جمهوری اسلامی باشد.
علاوه بر این کتابهای درسی مدارس ابتدایی به ویژه قرآن تغییراتی داشتند به طوری که کتاب درسی برخی از دورهها به طور کلی تغییر کردند. اما با این وجود فعالیتهای قرانی قابل توجهی که بتواند دانش آموزان را جذب امور قرانی و علاقهمند به ورود در عرصههای قرآنی کند وجود ندارد؛ بر همین اساس باید راهکارهایی در جهت ارتقای امور قرآنی در مدارس اتخاذ شود تا فعالیتهای قرانی مدارس اصلاح شده و بتوانیم همگام با پیشرفت در سایر امور در عرصههای قرآنی نیز حرکتی مفید و سازنده داشته باشیم.
برای داشتن جامعهای قرآنی باید از آموزش و پرورش آغاز کنیم
شما برای تحقق این امر چه پیشنهاداتی دارید؟
به نظر من نخستین گام برای داشتن دانشآموزان قرآنی تربیت معلمانی قرآنی است، چرا که در حکمت 73 نهج البلاغه نیز آمده است: « کسی که خود را پیشوای مردم قرار داد، باید پیش از آن که به تعلیم دیگران پردازد خود را تعلیم کند و پیش از آن که به گفتار تربیت کند، با کردار تعلیم دهد، زیرا آن کس که خود را تعلیم دهد و ادب کند، سزاوارتر به تعظیم است از آن که دیگری را تعلیم دهد و ادب بیاموزد»؛ بنابراین باید معلمان مدارس را بیش از پیش با قرآن مأنوس کنیم البته باید متذکر شویم که منظور از معلمان تنها معلمان درس قرآن نیست بلکه تمامی آنها باید با خواندن قرآن و درک معانی آن آشنایی داشته باشند، پس مناسب است نقطه شروع تحول بنیادین در رفع مهجوریت از قرآن را از خود و اطرافیان نزدیک خود قرار دهیم.
مرکز توسعه آموزش عمومی قرآن در آموزش و پرورش تأسیس شود.
علاوه بر این، برای بهسازی و اصلاح برنامهها و فعالیتهای قرآنی وزارت آموزش و پرورش باید برنامه داشته باشیم؛ یعنی با توجه به وظیفه خطیر آموزش و پرورش در آموزش قرآن و تعمیق تربیت اسلامی دانشآموزان و نیز مسئولیت این نهاد به عنوان دبیرخانه آموزش عمومی قرآن کریم کشور، نظام مدیریت فعالیتهای قرآنی آموزش و پرورش نیازمند باز مهندسی جدی است. از این رو برای تحقق اسناد بالا دستی و نیز منویات مقام معظم رهبری باید به چندین نکته توجه کرد که یکی از مهمترین این امور تأسیس مرکزی با عنوان مرکز توسعه آموزش عمومی قرآن در وزارت آموزش و پرورش با مدیریت مقام عالی وزارت متبوع و ساماندهی تمامی فعالیتهای قرآنی است.
هم چنین باید به این نکته توجه داشت که هر گونه تغییر و تحول و فعالیتی باید مبتنی بر سند تحول بنیادین آموزش و پرورش باشد چرا که تعمیق و اعتلای تربیت دینی و اخلاقی دانش آموزان با تأکید بر انس با قرآن و با رویکرد فطری جهت تکوین و تعالی هویت دینی و مقابله با آسیبها و آفتهای تربیتی و اخلاقی نیازمند همکاری حوزههای علمیه و مراکز دینی است تا مبتنی بر سند تحول بنیادین آموزش و پرورش باشد.
مهمترین هدف از آموزش قرآن در مدارس دستیابی دانش آموزان به سواد قرآنی است
مهم ترین هدف آموزش قرآن در مدارس به ویژه در دوره ابتدایی چیست؟
هدف آموزش عمومی قرآن، نمیتواند صرفاً دستیابی به دانش و مهارت خاصی در ارتباط با قرآن کریم باشد، بلکه باید توانایی و قابلیتی فراهم آورد که دانشآموز بتواند ضمن انس و ارتباط دائمی با قرآن کریم، پیوسته خود را در معرض تزکیه و تعلیم الهی قرار دهد، بر همین اساس مهمترین هدف آموزش قرآن در پایان دوره آموزش و پرورش عمومی، دستیابی دانش آموزان به سواد قرآنی است که البته در دوره ابتدایی مهمترین هدف از آموزش قرآن یادگیری روخوانی و روانخوانی قرآن و همچنین توجه به اهمیت خواندن آیات الهی است که باید در این دوره تحصیلی مورد توجه قرار گیرد.
یادگیری زبان عربی سبب فهم آیات و انس بیشتر با قرآن میشود.
زبان عربی با زبان فارسی در آمیخته است.
نقش آموزش زبان عربی در سهولت آموزشهای قرآن در مدارس چیست؟
قرآن کریم، به عنوان منبع وحی الهی و منبع اصلی اعتقادات، اخلاق و احکام است. توانایی خواندن همراه با درک معنا، تدبر در قرآن و انس با آن، سبب ورود هر فرد مسلمان به دریای معارف اسلامی است. یادگیری زبان عربی به عنوان زبان قرآن سبب میشود که فرد بتواند به طور مستقیم با کتاب الهی ارتباط برقرار کند، آن را بفهمد و از رهنمودهای آن بهره ببرد. همچنین آموزش این زبان سبب میشود که مربیان بتوانند از معارف اهلبیت علیهم السلام و فرهنگ غنی اسلام استفاده کنند. از سوی دیگر زبان و ادبیات فارسی با زبان عربی درآمیخته است و آشنایی با زبان عربی در یادگیری زبان فارسی تأثیر خواهد داشت.
باید توجه داشته باشیم که حوزه یادگیری قرآن و عربی شامل دو حوزه محتوایی آموزش قرآن کریم و آموزش عربی است و حد نهایی یادگیری در این دروس توانایی خواندن صحیح و روان قرآن کریم، توانایی درک معنای عبارات ساده و پرکاربرد قرآن کریم، توانایی نسبی تدبر در آیات قرآن کریم به منظور درک ساده و اولیه دقایق و ظرائف مفاهیم آیات بدون آموزش تخصصی علوم قرآنی، انس مستمر و دائمی با قرآن کریم به نحوی که دانشآموزان اهل خواندن و تفکر در قرآن باشند، ایجاد میکند تا افراد این امر را لازمه تربیت دینی و اعتلای هویت الهی خویش بدانند چرا که آشنایی با زبان عربی و مشخصاً مهارتهای چهارگانه زبانی یعنی خواندن، گوش کردن، نوشتن و سخن گفتن در این حوزه به میزانی است که دانش آموز را در درک معنای آیات قرآن کریم، کلام معصومین و متون دینی و فرهنگ اسلامی کمک کند و در تقویت زبان فارسی او مؤثر است.
مسئولان تنها طرحهای تصویب شده در شورای عالی قرآن را اجرایی کنند
این دو حوزه محتوایی، ارتباط گستردهای با یکدیگر دارند و برنامهریزی آنها باید هماهنگ و مرتبط با هم صورت گیرد و از اهداف، محتوا و روشهای مشترک و نیز مطالب مکمل و تأییدکننده هم استفاده مطلوب به عمل آید.
جهت گیریهای کلی در سازماندهی محتوا و آموزش حوزههای تربیت و یادگیری حکمت و معارف اسلامی و قرآن و عربی سازماندهی محتوای حوزههای حکمت و معارف اسلامی، قرآن و عربی در دوره ابتدایی به صورت تلفیقی است. در دوره متوسطه اول حتیالامکان به صورت مجزا اما هماهنگ و در دوره متوسطه دوم به جز در رشته علوم و معارف اسلامی، به صورت تلفیقی و درس عربی به صورت مجزا ارائه میشود. در رشته علوم و معارف اسلامی نیز درسهای اختصاصی در حوزه معارف اسلامی ارائه میشود؛ بنابراین مناسب است تمامی مسئولان حوزههای ستادی و اجرایی به هیچ وجه خارج از اسناد بالا دستی عمل نکنند و از اجرای هر گونه طرح قرآنی که به تصویب شورای عالی آموزش و پرورش نرسیده است، جلوگیری کنند.
روش دیداری در آموزش قرآن بهتر از روش شنیداری است
به نظر شما آموزش روخوانی قرآن به کدام شیوه صحیح تر است؛ روش دیداری یا روش شنیداری؟
تجربه نشان میدهد با همه تلاشهایی که برای باز آموزی معلمان به کار میرود، عدهای به همان روشی تدریس میکنند که خودشان در کودکی با آن روش قرآن آموختهاند، این افراد عموماً در برابر تغییرات مقاومت زیادی از خود نشان میدهند. البته نظر بیشتر معلمان که مدتی را ناگزیر به آموزش قرآن با روش جدید پرداختهاند، تغییر کرده است. اما مهمترین چالش در دوره ابتدایی، ارائه روش مناسب آموزش روخوانی قرآن کریم است چرا که شیوههای رایج کشور در آموزش روخوانی عمدتاً مبتنی بر روش شنیداری و روش قاعده آموزی است در حالی که در برنامه درسی فعلی مدارس از این دو روش پرهیز میشود به طوری که روش دیداری و مهارتآموزی توصیه میشود. مراقبت از این موضوع مخصوصا در پایههای دوم تا پنجم ضروری است چرا که این روش به روخوانی به شیوههای شنیداری و قاعده آموزی آسیبهایی میزند.
به طور مثال در این روش، مهارت درست دیدن جای خود را به روش شنیداری میدهد و در نتیجه فرد همواره در خواندن قرآن توسط چشم با مشکل اساسی روبه رو است. علاوه بر این، آموزش یک سویه و معلم محور است و قرآن آموزان اغلب در این شرایط منفعل عمل میکنند چرا که این روش فقط به یادگیری یک متن خاص، آن هم به صورت کلیخوانی منجر شده و در نتیجه به تعمیم در خواندن سایر سورهها و آیات نمیانجامد.
تجربه نشان داده است که آموزش قواعد به این شیوه، به علت انتزاعی بودن مطالب چندان تأثیر مثبتی در یادگیری ندارد و تنها به حفظ کردن تعاریف و قواعد منجر می شود؛ در نتیجه تنها مقدار کمی از قاعده آموخته می شود، در صورتی که فرایند به صورت عملی و در حین مهارتآموزی به دانش آموز انتقال داده میشود.
در روش دیداری تأکید بر مهارت «خوب دیدن» است؛ یعنی عادت دادن چشم به تشخیص علائم، حرکات و نمادهای قرآنی به جای توجه به حروف و کلمات. در این جا چند نکته قابل توجه است؛ اول اینکه باید از استفاده معلم از لوحهای آموزش قرآن در پایههای اول تا سوم و همچنین تسلط معلم به روش اشارههای ثابت و متحرک اطمینان داشته باشیم، دوم اینکه در برنامه جدید ارتقای آموزش قرآن، سوره و آیات موضوعیت ندارد بلکه مهارت خواندن دانشآموزان مد نظر است، از این رو نیاز نیست معلم در یک درس تا حصول مهارت کامل صبر کند بلکه کسب توانایی روخوانی در سورهها و آیات مختلف کافی است، بنابراین مناسب است ضمن اطمینان از توانایی معلمان در تسلط به روش اشاره در تدریس روخوانی قرآن، آنها را به استفاده از لوح آموزشی تشویق کنیم.
توانمندی معلمان را درجهبندی و پایش کنیم
شما فرمودید برای ارتقای فعالیتهای قرآنی در مدارس باید از آموزشهای قرآنی به معلمان آغاز کنیم، برای این امر چه پیشنهاداتی دارید؟
پایش و درجهبندی میزان توانمندی قرآنی معلمان و حتی مدیران مدارس ابتدایی طبق ضوابط مشخص، ارتقای سواد قرآنی آنها و همچنین سطح کیفی صلاحیتهای علمی و حرفهای آموزگاران، برگزاری دورههای آموزشی و جبرانی برای معلمان واجبالتعلیم، ایجاد فرصت برای آنها در جهت اصلاح و جبران ناتوانیها و سپس گرفتن آزمون مجدد، نظارت بر آموزش قرآن طبق ضوابط مصوب، بهسازی ساعات آموزش قرآن مدارس، پاسخگویی به نیازها و انتظارات معلمان اموری هستند که باید فرصت انجام آن ها را در کوتاه مدت فراهم آورد تا معلمان مدارس بهتر بتوانند به وظیفه اصلی خود که تربیت دانش آموزانی متناسب با مبانی الهی و اسلامی است، عمل کنند.
در این زمینه پیشنهاد میشود مسئولان ابتدا ضمن ابلاغ ملاکهای بررسی، فرصت مناسبی در اختیار جامعه آماری مورد پایش قرار دهند تا معلمان خود را با استانداردهای موجود منطبق کنند و سپس به اجرای طرحهای مختلف قرآنی در مدارس بپردازند؛ بنابراین مناسب است ضمن اتخاذ تدابیر لازم و ایجاد هماهنگی با واحدهای ذیربط، در یک زمان از پیش تعیین شده به پایش و توانمندسازی نیروهای مدارس پرداخته تا عملکرد و نتیجه بهتری حاصل شود.
در انتها اگر صحبتی دارید بفرمایید.
آن چه باید مورد توجه قرار گیرد این است که هر چه سواد و اطلاعات علمی دانشآموزان درباره علوم مختلف افزایش مییابد، نیاز آنها به هدایتهای قرآن کریم بیش تر میشود، بنابراین انتظار این است که برنامه ریزان آموزش و پرورش همپای تحولات و پیشرفتهای علمی جهان، دانشآموزان را در توسعه فرهنگ و تربیت قرآنی یاری رسانند.
........ 《 نهج القرآن 》........