«فرهنگ آموزش عمومی قرآن کریم»

چيستي, چرايي و چگونگي « تربيت قرآني » در آموزش عمومي قرآن كشور

در حاشیه  نشست نقد و بررسی اهداف آموزشی عمومی قرآن مطرح شد؛

فرهنگ سازی انس با قرآن کریم ازچشم اندازهای اصلی فعالیت‌های قرآنی محسوب می‌شود.

گروه مؤسسات قرآنی مردم‌ نهاد: درجلسه نشست نقد و بررسی اهداف آموزشی عمومی قرآن، درباره فرهنگ سازی انس با قرآن کریم در جامعه  مباحثی مطرح شد.

به گزارش خبرگزاری بین المللی قرآن(ایکنا)، درجلسه نشست نقد و بررسی اهداف آموزشی عمومی قرآن، که بعد ازظهر روز گذشته 5 آبان ماه در اتحادیه  تشکل‌های قرآن و عترت کشور با حضور رضا نباتی از کارشناسان آموزش قرآن کریم برگزار شد، به مباحثی درباره اهداف کلی 9 گانه آموزش عمومی قران کریم اشاراتی صورت گرفت.

رضا نباتی کارشناس آموزش قرآن با اشاره به اهداف آموزش عمومی قرآن کریم که در سال 4/8/94  در شورای  توسعه فرهنگ قرآنی  کشور به تصویب رسیده، گفت: نهادینه  شدن  فرهنگ انس با قرآن کریم  و گسترش تربیت قرآنی  در جامعه به عنوان چشم اندازاين سند مورد نظراست و هم چنين رسالت نظام  آموزش عمومی قرآن، ایجاد توانایی قرائت همراه با  فهم و تدبر در قرآن  و بهره برداری  مردم از  تعالیم در زندگی  است که بر این اساس  اهداف آموزش  عمومی  قرآن کریم  در 9 عنوان مطرح شده است :

تاكيد بر حركت فرهنگي ( محوريت, تربيت قرآني )

وی در زمينه هدف و چشم انداز سند بيان كرد : فرهنگ آن چیزی است که مردم با آن زندگی می‌کنند.  آداب و رسوم در اثر تکرار نهادینه شده و به باور تبديل گرده است. براي تحقق فرهنگ انس با قرآن کریم در جامعه نيازمند مطالعه دقيق و استفاده از نظرات صاحبان انديشه و نيز تجارب مديران فرهنگي موفق كشور هستيم. به همين دليل در كشور ما فراهم آوردن زمينه ها و بسترهایی که فرهنگ انس با قرآن را باعث شود كار دشواري است.

 وي افزود: در بحث فرهنگ سازی براي انس با قرآن کریم، ابتدا شناسایی وضع موجود و  سپس تقویت نقاط قوت جامعه از مهم ترين كارهاست.

نباتي گفت : در کنار این فرهنگ سازي، موضوع « تربیت قرآنی » بايد به عنوان مهمترین رويكرد برنامه ريزي لحاظ شود. چرا كه امام راحل ره در اين زمينه فرمودند : « تربيت بايد تربيت قرآني باشد. » ؛ « بچه هاي ما بايد تربيت قرآني بشوند. »اين رويكر باید محور تحول قر؟آني كشور باشد. « رویکرد »  به مانند چتری است  که بر تمام اجزاء برنامه‌ آموزشي سايه مي افكند.

مفهوم برنامه ريزي فرهنگي

وي با اشاره به چگونگی تغییرات و تحولات در جامعه قرآنی، افزود: تحول در جامعه قرآني به دنبال برنامه ریزی صحيح و اصولي قابل انجام است. برنامه‌ریزی، فرایندی برای رسیدن به اهداف است. و آن پلی است بین آن جایی که هستیم و آن جایی که می‌خواهیم برویم. برنامه‌ریزی هميشه به آینده می‌نگرد. در يك برنامه‌ریزی فرهنگي, طرح‌ریزی بايد به گونه اي باشد كه هر يك از بخش ها ضمن داشتن پشتوانه اي با نام تفكر و اندیشیه, زوایای مختلف را نيز در بر گيرد.

در اين نوع برنامه ريزي ابتدا با تعیین هدف، یافتن و ساختن راه وصول به آن را مشخص مي كنيم. و سپس نوبت تصمیم‌گیری در مورد این است که چه کارهایی باید انجام گیرد؛ بي شك تجسم و طراحی وضعیت مطلوب در آینده و یافتن و ساختن راه‌ها و وسایلی که رسیدن به آن را فراهم کند بستگي به ميزان بهره مندي از متخصصان علمي و تجربي دارد. براي چنين طراحی عملیاتی نبايد دچار عجله و شتاب بيش از حد شد بلكه بايد گام ها را صحيح و مستحكم برداشت تا آسيب هاي احتمالي شناسايي و به نوبت حل شوند.

 رضا نباتی به اهداف آموزش عمومی قرآن کریم اشاره کرد و گفت: تقویت ایمان و گرایش به قرآن و عترت عليهم السلام و نيز اعتقاد قلبی به حقانیت، جامعیت و جاودانگی قرآن  کریم و جایگاه پیامبر (ص) و اهلبیت(ع) به عنوان تبیین کنندگان علمی و عملی قرآن و محبت و مودت نسبت به  قرآن و اهل بیت(ع) اولين هدف از اهداف نه گانه است.

استقلال آموزش عمومي قرآن از آموزش ها و فعاليت هاي تخصصي

این کارشناس پژوهشی بیان کرد: در جايي كه عموم مردم در مهارت روخواني و روان خواني قرآن با مشكلات جدي رو به رو هستند از تربيت ده ميليون حافظ قرآن حرف زدن چندان پذيرفتني و معقولانه نيست؛ و اين كه فرمايش مقام معظم رهبري را دليل و مبناي چنين طرح و فعاليت هايي قرار دادن چندان پسنده نيست.

وي ادامه داد : آموزش و فعاليت هاي قرآني را طوری برنامه ریزی كنيد که « براي مخاطب معنا دار باشد. » يعني در اندازه ي فهم و درک و نياز او باشد تا بتواند اثر گذار باشد و در نتيجه زمينه ايجاد و تقويت فرهنگ انس با قرآن را فراهم آورده و تحقق تربیت قرآني مخاطبان را حاصل كند.

نباتي تاكيد كرد : در اين زمينه بايد حوزه آموزش عمومی قرآن از حوزه آموزش و فعاليت هاي تخصصی قرآن جدا شود. به عنوان مثال مشخص شود كه در راستاي تربیت 10 میلیون حافظ قرآن کریم، هر يك از دو حوزه چه مقدار وظيفه بر عهده دارد.

آسيب طرح هاي ملي

تعدد فعاليت هاي موازي و البته ضعيف از يك سو و اتخاذ برنامه هاي غير علمي و پرهزينه و كم نتيجه از سوي ديگر و نيز مقاومت در برابر هرگونه تغيير در اهداف و روش و برنامه ...از مشكلات مديريت فعاليت هاي قرآني است.

مدیران بنا بر مقتضیات مدیریتی خود، حتي المقدور نبايد تا اين اندازه در كار کارشناسی وارد شده و مانع استقلال نظر كارشناسي و علمي شوند. بلكه بالعكس اجازه ورود به افراد صاحب نظر در اجرای طرح هاي نوين داده شود. و البته بر كارها نظارت شود.

وی با تاکید بر این که اساساً پرداختن به طرح ها ملی ماهيتاً اشتباه است, گفت : طرح ملی دشمن خلاقیت و پيشرفت است. و فعاليت هاي بومي را كه سابقه بعضاً چندين دهه را دارند به كلي نابود مي كنند. اين كه يك طرحي در فلان شهر و روستا موفق بوده پس كشوري شود. با توجه به شرايط كشور به هيچ عنوان دليل عقلي ندارد كه همان طرح به يك باره كشوري شود.

وي در خواست كرد : هر طرح و برنامه اي پس از گذراندن مراحل مطاعاتي و طراحي اوليه و تاييد علمي, ابتدا به صورت آزمایشی در مدارس و مراكز تجربي محدود انجام شوند تا ضمن اجراي تمام قد آن ها , برآن ها نظارت لازم صورت گيرد.

تلفظ حروف خاص عربي, در حد تمايز

وی به دیگر هدف دیگری از اهداف آموزش عمومی قرآن کریم اشاره کرد و بیان کرد: اين نه هدف بايد در حد سواد عمومي قرآن ديده شود و نه بيش تر

توانایی خواندن قرآن کریم، درک معنای آیات قرآن کریم از دیگر اهداف تصویب شده است که خواندن صحیح و روان قرآن کریم با تلفظ عربی حروف خاص؛ البته در حد تمايز و صحت قرائت و نه در حد فصاحت و تجويد و در حد درک معنای ظاهری عموم عبارات و آیات قرآن کریم و تدبر در برخي از عبارات قرآني را در بر مي گیرد.

سهم حفظ قرآن در آموزش عمومي قرآن

رضا نباتی با توجه به اهداف و تنوع روش‌های حفظ قرآن کریم، اظهار کرد: در مورد بحث حفظ قرآن کریم، حفظ موضوعی آن هم در حد حفظ نسبي بايد سر لوحه آموزش عمومي قرآن کریم باشد. در اين خصوص آموزش حفظ همراه با مفاهيم آیات آن هم بر اساس شرايط گروه سنی صورت گیرد. « حفظ نسبي » حفظي است كه به كمك معلم انجام مي شود و قابليت عمومي شدن دارد.

به نظر اين جانب مقصود مقام معظم رهبري از تربيت ده ميليون حافظ قرآن, حفظ موضوعي و نسبي قرآن است.

اولين كار ؛ آموزش نيروي انساني

این کارشناس پژوهشی در ادامه با اشاره  به تربیت نیروی انسانی در امر آموزش قرآن کریم، بیان کرد: آموزش نيروي انساني مانند « وضوي نماز » مقدمه واجب است و در اولويت اول قرار دارد. تحقق اهداف با داشتن نيروي متخصص و كار آزموده محقق مي شود. اين كار به يك دهه آموزش و تربيت نياز دارد. معلمان و مربيان قرآن و حافظان و قاريان و حتي اولياي دانش آموزان بايد يك بيسج 20 ميليوني شوند تا 50 ميليون جمعيت ديگر را آموزش دهند.

مقاومت در برابر روش هاي نوين آموزش قرآن؛ چرا ؟

وی تصریح کرد: با توجه به تحولات آموزشي و تكنولوژي در عصر حاضر, ضرورت شناخت و توجه به روش‌های نوین وجود دارد که می توان امر آموزش را تسهيل كند و يادگيري را تعميق بخشد.

به عنوان مثال : کلاس‌های وارونه الگوي بسيار خوبی است که می‌تواند جایگزین  روش‌های قدیمی آموزش قرآن شود و يا با آن ها تركيب شود. و تا حدود زيادي ضمن آسان كردن فعاليت هاي معلم بر اثر بخشي هر چه بيش تر يادگيري كمك نمايد.

هم چنین موضوع « هوش‌های هشت گانه يادگيري - هوراد گاردنر » آن قدر اهميت دارد كه در تسريع آموزش و نيز تعيين سرنوشت فراگير تعيين كننده و بلكه ضروري است. معلمان بايد پس از گذشت چند جلسه دانش آموزان را بر اساس آن تقسيم بندي كنند.

این کارشناس  پژوهشی در ادامه خاطر نشان کرد: سالیان متمادی است که در حوزه فعالیت‌های قرآنی تغییری اتفاق نيافتاده است و افراد به روش هاي موجود عادت كرده اند. و دقيقاً به همين دلیل اغلب از تغيير واهمه و وحشت دارند و تا حد امكان مقاومت هم مي كنند.

بايد به تغييرات به عنوان يك فرصت نگاه كرد و نه تهديد. اجراي روش « درس پژوهي » اين مشكل را تا حدود زيادي حل مي كند.

اجراي تمام قد برنامه ها

رضا نباتی به یکی از  بزرگترین ضعف ها در حوزه آموزشی در کشور اشاره کرد و افزود: یکی از مهم ترین و بزرگ ترین  ضعف هاي فعاليت هاي قرآني کشور، عدم اجرای كامل و تمام قد برنامه ها و طرح‌ها است که اغلب به صورت ناقص و سلیقه ای انجام می‌شود و نتايج و مشکلات عديده اي را باعث مي شود. البته از علل مهم اين رخ داد, فقدان سيستم نظارت و ارزيابي است.

احياي روش جلسات سنتي بهترين راه كار

وی در پایان خاطر نشان کرد: جلسات سنی قرآن کریم که از چند ده يا حتي چند صد سال قبل در مساجد حضور داشته از نومنه هاي بسیار  موفق است؛ تجاربي چند صد ساله نبايد ناديده گرفته مي شد. زيرا آن جلسات تقريبا تمامي اهداف نه گانه آموزش عمومي قرآن را دارا بود. پس از پيروزي انقلاب اسلامي در اين زمينه چند اتفاق بد رخ داد :

1- جلسات سنتي با الهام از مدارس نوين و دانشگاه ها به شيوه كلاس هاي رسمي تبديل شد.

2 - موضوع انس د ائمي با قرآن, به صورت مقطعي و ترمي تبديل شد.

3 – رويه آموزش عمومي به تربيت قاري و حافظ قرآن مبدل شد. و در نتيجه عموم مردم رفته رفته فاصله گرفتند.  

4 – هدف تربيت قرآني به اخذ نمره و مدرك تغيير پيدا كرد.

5 – قاعده محوري جايگزين مهارت آموزشي شد. ( به تبع ترمي و مقطعي شدن )

6 – مسابقات قرآن ماهيت انگيزانندگي خود را از دست داده و از وسيله به هدف تبديل شدند.

و خلاصه اغلب جلسات قرآن ( حتي جلسات سنتي ) محلي براي حضور و تمرين خوش خوانان و حافظان قرآن شد. مانند آن چه كه در بزم هاي هنري و شعري برگزار مي شود.

اغلب اساتيد از چهره هاي قاري و حافظ برجسته بودند كه خواسته يا ناخواسته دنبال تربيت قاريان و حافظان قرآن براي حضور در ميادين بودند. و به تدريج مردم از صحنه خارج شدند.

اين داستان غم انگيز سال هاست كه ادامه دارد. با اين وجود هنوز هم بايد دنبال احياي جلسات سنتي قرآن البته با شكل صحيح باشيم.

دارای نیروهای قرآنی ماهر بودند که  در این راستا، باید از این گونه جلسات حمایت کرد و این آموزش‌ها را تعطیل نکرد و در مباحث آموزشی جدید، کار میدانی انجام دهیم تا بتوانیم آموزش عمومی قرآن را در جامعه به طور صحیح پیاده کنیم.

فعاليت برابر مسئوليت

با عنايت به مسئوليت هريك از بخش ها در زمينه تحقق اهداف آموزش عمومي قرآن كريم, توجه به اين نكته حائز اهميت است كه از هر بخش, به اندازه مأموريت محوله انتظار داشته و نيز روند فعاليت و نتيجه و برونداد آن مورد بررسي قرار گيرد.

بررسي ميزان موفقيت و تاثير گذاري فعاليت ها با توجه به اعتبارات تخصيص يافته بسيار مهم است تا اگر طرح و برنامه اي موفق نيست نسبت به آن تجديد نظر شود. در حال حاضر فعاليت هاي متعدد قرآني در يك مجموعه و در تمامي سنين و در تمامي رشته ها و در تمامي سطوح روشي نادرست و غير قابل ارزيابي است. با توجه به اهداف آموزش عمومي قرآن سامان دهي فعاليت هاي موازي ضروري و بلكه در اولويت است.

« استحاله » خطري در كمين اهداف آموزش عمومي قرآن كريم

در صورت كم توجهي به تحقق اهداف آموزش عمومي قرآن بايد شاهد استحاله اهداف آموزش عمومي قرآن كريم باشيم. بسياري از طرح و برنامه هاي موفق به دليل اجراي ناقص دچار استحاله شده و به تاريخ پيوسته اند. كم توجهي به آموزش معلمان و مربيان, عدم توجيه لازم مديران اجرايي, عدم حمايت هاي مادي و معنوي لازم, عدم نظارت بر روند اجراي برنامه ها, كم توجهي تدريجي در نتيجه افت كيفيت فعاليت ها, عدم اجراي آزمايشي طرح هاي جديد و تعميم يكباره آن ها در كل مجموعه, تاثير صد در صدي تغيير مديريت ها و اشخاص بر بقا يا فناي اهداف, برنامه ها و فعاليت هاي قرآني, توجه بيش از حد به اعداد و ارقام و گزارش هاي كمي و صوري و پاسخ گو نبودن مديران فعلي و سابق و اسبق در قبال طرح و برنامه ها و فعاليت هاي انجام شده تنها گوشه اي از آسيب هاي نظام مديريت كشور است كه بر استحاله اهداف آموزش عمومي قرآن تاثير خواهد داشت.