«فرهنگ آموزش عمومی قرآن کریم»

       سخني با جامعه قرآني كشور      

                    آيا « حامـلان الـقرآن » همان « حـافـظان قرآن » هستند ؟!!!            

اشاره

گاهي به نام اسلام و قرآن، افكار و اعمالي را در جامعه شاهد هستيم كه نه تنها مورد تأييد قرآن كريم و سنت نبوي و علوي و حتي زيبنده جامعه قرآني و نظام اسلامي نيست؛ بلكه مصداق ترويج مباني تفكر ليبراليسم است. اين كه ما آزاد باشيم تا از هر وسيله اي براي ترويج دين و قرآن و معارف اسلامي استفاده كنيم، روح اصلي مكتب ليبراليسم است. گاهي مرز بين مكاتب تربيتي با مكتب نجات بخش قرآن و اسلام عزيز چنان ظريف و باريك مي شود كه تشخيص سره از ناسره دشوار مي گردد. در چنين شرايطي ورود صاحبان انديشه ( كارشناسان و متخصصان ) لازم و بلكه واجب است؛ تا از گمراهي عده اي كثير از طالبان حقيقت جلوگيري كنند.

نمونه هاي آن را در خبري كه همراه با پوستر آن در خبرگزاري قرآني ايكنا در تاريخ 13 تيرماه با عنوان « ستاد طرح ملي حفظ قرآن اين روزها چه مي كند؟ » مي توان ملاحظه كرد. در پوستر اين « طرح ملی » روايتي از پيامبر اعظم ^{صلّي الله عليه و آله} منتشر شده بود كه ترجمه آن باعث تعجب و نيز تأثر عميق گرديد. زيرا ترجمه در راستاي نيّتي بود كه اتفاقاً مغاير با متن حديث شريف است.

حديث شريف اين بود :

« لا يَنـبَـغي لِـحامِـلِ الـقُرآنِ اَن يَـظِـنَّ اِنَّ اَحَـدًا اُعـطي اَفـضَلَ مِمّا اُعـطيَ

لِـاَنَّـه لَـو مَـلِـكَ الـدُّنـيا بِـاَسـرِها لَـكانَ الـقِرآنُ اَفـضَـلَ مِـمّا مَـلَـكَه »

ترجمه اي كه ذيل روايت آمده اين است :

براي حافظ قرآن سزاوار نيست گمان كند چيزي بهتر از آنچه به او داده شده ( حفظ قرآن ) به ديگري داده شده است؛ زيرا اگر او مالك تمام دنيا مي‌شد قرآن از آنچه او صاحبش شده بود برتر مي‌بود.

مستدرك الوسايل، ج 4، ص 237

همان طور كه مي بينيد در ترجمه واژه « حامل قرآن » دوباره به « حافظ قرآن » ترجمه شده است. متأسفانه چنين رويه اي را در ترجمه آيات و روايات در سايت ها و سخنراني ها و مصاحبه ها به كررات شاهد هستيم. آن هم از سوي كساني كه در خط مقدم مبارزه با تهاجم فرهنگي و حفظ دستاوردهاي نظام هستندو در اين مسير با دريافت اعتبارات قرآني دولتي با برگزاري طرح 1452 و راه اندازي سامانه طرح ملي حفظ قرآن، سعي در تأسيس بنيايي مستحكم در حوزه ترويج معارف ديني و قرآني دارند. اما بايد گفت برخورد عوامانه و ظاهرگرايانه با كلام ناب و ژرف قرآن و عترت عليهم السلام از موارد « مصادره به مطلوب » و از مصداق  « مغالطه منطقي » و تنزل مقام شامخ اين گوهرهاي ناب و نجات بخش است. و باز با نهايت تاسف در روزگار انفجار اطلاعات، اين گونه برداشت هاي نابخردانه باعث ترويج چنين تفكراتي در جامعه مسلمين مي شود. ( به عنوان نمونه بررسي همين موضوع يعني « حاملان قرآن » در فضاي مجازي به روشني گواه اين مدعاست. )

 « حاملان قرآن » چه کسانی هستند؟

حاملان قرآن بنابر روایات شريف کسانی هستند که به قرآن و نزول آن از جانب خدای متعال بر قلب نازنین پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله، ایمان دارند و معانی آن را می فهمند و به احکام آن عمل می نمایند و به آداب آن مودب هستند.¹

درباره تلاوت قرآن و عظمت مقام آن، در جوامع روايي ما كتابي است كه مشتمل بر چندين باب است. مرحوم كليني (رضوان‏ الله عليه ) نيز در كتاب ارزشمند «كافي» بخشي دارند، به نام « فضل القرآن » 2 و بابي است به نام « فضل حامل القرآن » 3

علامه جوادی آملی ^{حفظه الله} در کتاب « حکمت عبادات » می نویسد : « از بعضي روايات آن استفاده مي‏ شود انساني كه حامل قرآن باشد با فرشتگان محشور خواهد بود. نه چون يهوديان كه توارت بر آنان تحميل شد امّا توارت را حمل نكردند.

قرآن كريم درباره قوم يهود مي‏ فرمايد : « مَثَلُ الَّذينَ حُمِّلوا التورة، ثم لم يحملوها، كَمَثَلِ الحمار يحمل أسفاراً » ⁴ « خطر يهود زدگي» را در چند جاي اين سوره مي‏ بينيم، كه مبادا يهوديت در بين مسلمين رواج پيدا كند. فرمود: شما با قرآن كاري نكنيد، كه يهوديها با توراتشان كردند، تورات را بر آنان تحميل كرديم، ولي حمل نكردند؛ به آنان داديم ولي نگرفتند.

فضل و برتري از آنِ كسي است كه قرآن را حمل مي كند. يعني معاني آن را بفهمد و احكامش را عمل، و به آدابش مؤدب باشد؛ آنگاه به حكمتش پي ببرد. كسي كه با قرآن چنين رفتار كند، حامل قرآن است. »⁵

« حُـمِّـلُـوا الـتَّـوراه » چه كساني هستند؟

همان طور كه گفته شد قرآن كريم در آیه 5 سوره جمعه در باره قوم یهود می فرماید :

« مَـثَـلُ الّـذیـنَ حُمِّـلوا الـتّوراهَ، ثُمَّ لَم یَحـمِلو ها،

مثل کسانی که تورات را آمو ختند و مکلف به عمل به آن شدند، ولی به آن عمل نکردند،

کَـمَـثَـلِ الـحـمار، یَحـمـل اَسـفارًا »

مثل الاغی است که بر پشتش کتاب هائی حمل می کند.

با توجه به معنای این آیه و روایاتی که در مورد حاملان قرآن وارد شده است؛ می توان نتیجه گرفت که حامل قرآن کسی است که با قرآن مأنوس است و از محتوای آيات آن آگاهی دارد و پیام ها و احكام و معارف نورانی آن را به خوبی در یافته و به اندازه توان و ظرفیت خود به دستورات آن عمل كرده و وجودش ظرف حقایق و معارف قرآنی شده است؛ به گونه ای که گویا قرآن مجسم شده است؛ چنين فردي قرآن را با خود حمل می کنند.

در روایتی حاملین قرآن پیشوایان و سرپرستان اهل بهشت و در روایت دیگری اشراف و بزرگان امت شمرده شده اند و در حدیث دیگری به عنوان آموزگاران کلام خداوند که لباسی از نور خدا پو شیده اند، معرفی شده اند.

مجموع این اوصاف و ویژگی ها دلالت دارد که حامل قرآن، اهل فهم قرآن و عمل به محتوا و برنامه های آن است نه این که تنها حافظ قرآن باشد، هر چند اهل عمل به آن نباشد

« حاملان قرآن » در آيينه روايات

در مقام قضاوت اين كه آيا اين ترجمه از « حامل قرآن » به معني « حافظ قرآن » صحيح است را به خوانند عزيز و فهيم وا مي گذاريم. و تنها با آوردن روايات شريف در باره اين موضوع زمينه را براي تفكر و انديشه فراهم مي كنيم. ( قضاوت با شما )

1-  پیامبر اکرم ^{صلّی الله علیه و آله} :

« اَشرافُ امتی حملة القرآن وَ اصحاب اللیل»

بزرگواران امت من حاملان (همراهان)قرآن و شب زنده‌داران هستند.

البحار، ج 92، ص 177، ر 2

2-  پیامبر اکرم ^{صلّی الله علیه و آله} :

« حَمَلَة القرآن، عرفاء اهل الجنة »

حاملان ( همراهان ) قرآن عارفان اهل بهشت هستند.

مجمع البيان، ج 7، ص 161

3-  پیامبر اکرم ^{صلّی الله علیه و آله} :

« حملة القرآن : المخصوصون برحمة الله، الملبوسون نور الله،

المعلمون کلام الله، المقربون من الله،

حاملان قرآن : مخصوصند به رحمت و بخشش خدا و پوشیده به نور خدا،

معلم کلام خدا، و مقربان نزد خدا هستند،

مَن والاهم فقد والی الله ؛ و من عاداهم فقد عادی الله »

هر کس آنها را دوست دارد، خدا را دوست داشته و هر که با آنها دشمن باشد، با خدا دشمن است.

البحار، ج 92، ص 181، ر 15

4-  پیامبر اکرم ^{صلّی الله علیه و آله} :

« اِن اکرم العباد الی الله بعد الانبیاء العلماء، ثم حملة القرآن؛

همانا بهترین مردم در نزد پروردگار بعد از پیامبران و علماء حاملان قرآن هستند،

یخرجون من الدنیا کما یخرج الانبیاء

خارج می‌شوند از دنیا همان طوری که انبیاء خارج می‌شوند

و یحشرون من قبورهم مع الانبیاء

و برانگیخته می‌شوند از قبور همانند انبیاء

و یَمرون علی الصراط مع الانبیاء

و می‌گذرند از صراط با انبیاء

و یاخذون ثواب الانبیاء

و می‌گیرند ثواب و پاداش انبیاء را

فطوبی لطالب العلم و حامل القرآن »

پس چه خوب پاداشی است برای طالب علم و حامل قرآن.

المستدرک، ج 4، ص 244، ر 4604

5-  امير المؤمنين امام علی ^{علیه السّلام}  :

« حَمَلَةُ القُرآن فی الدنیا عرفاء اهل الجنة یوم القیامة »؛

حاملان (همراهان) قرآن در دنیا، عرفاء بهشت هستند در روز قیامت.

الوسایل، ج 6، ص 169، ر 7650

6-  پیامبر اکرم ^{صلّی الله علیه و آله} :

« یا حامل القرآن ! تواضع به یرفعک الله و لا تعزز به فیذلک الله

ای حامل قرآن تواضع کن به این قرآن خدا تو را بالا می‌برد، معزور نشو خدا تو را ذلیل می‌کند

یا حامل القرآن ! تزین به الله یزنیک الله به

ای حامل قرآن زینت بده و افتخار کن برای خدا تا خدا به تو افتخار کند

و لا تزین به للناس فیشینک الله به »

و زینت نده افتخار نکن برای مردم پس خدا تو را خوار می‌کند به وسیله این قرآن.

الوسایل، ج 6، ص 181، ر 7676

7-  پیامبر اکرم ^{صلّی الله علیه و آله} :

« یوضع یوم القیامة منابر من نور و عند کل منبر نجیب من نُجُب الجنة

روز قیامت برپا می‌شود؛ منبرهایی از نور که نزد هر منبر بزرگی از بزرگان بهشت هست،

ثم ینادی منادٍ من قِبَل رب العزه :

پس ندا می‌دهد منادی از طرف خداوند :

این حملة کتاب الله ؟ اجلسوا علی هذه المنابر

کجایند حاملین کتاب خدا ؟ بنشینید بر این منبرها،

فلا خوف علیکم و لا انتم تحزنون حتی یفرغ الله من حساب الخلائق

پس ترسی بر شما نیست و شما محزون نباشید تا خدا از حساب خلایق فارغ شود،

ثم ارکبوا علی هذه النجب و اذهبوا الی الجنة»؛

پس سوار می‌شوید و با این بزرگواران و می‌روید به سوی بهشت.

مستدرک، ج 1، ص 290

8-  پیامبر اکرم ^{صلّی الله علیه و آله} :

« یا اباذر ! من اجلال الله              ای اباذر ! از بزرگواری خداوند

اکرام ذی الشیبة المسلم            اکرام فرمانده سپاه مسلمان،

و اکرام حملة القرآن العاملین به  اکرام حامل قرآن که عامل به آن باشد

و اکرام السلطان المقسط»؛       و اکرام سلطان عادل است.

راجع مستدرک الوسایل، ج 1، ص 290

9-  پیامبر اکرم ^{صلّی الله علیه و آله} :

« حامل القرآن، حامل رایة الاسلام      حامل قرآن، پرچمدار اسلام است

و من اکرمه، فقد اکرم الله                   کسی که به او احترام بگذارد، خدا را گرامی داشته است

و من اهانه، علیه لعنة الله »               و کسی که به او اهانت کند لعنت خدا بر او باد.

کنز العمال، ج 1، ص 515، ر 2294

نتيجه گيري

از آن چه گفته شد مي توان نتيجه گرفت :

1- اطلاق « حافظ » قرآن به عنوان ترجمه « حامل قرآن » چندان صحيح نيست. و اصرار بر اين معنا، موضوع را به « مغالطه » و « سقسطه » سوق مي دهد. پس نبايد در اين زمينه احساسي عمل كرد و از مبالغه و يا مصادره به مطلوب پرهيز كرد.

2- بر صاحبان انديشه و متخصصان امر لازم و ضروري است اين گونه مسائل را رصد كرده و پاسخ هاي مناسب را ارائه كنند تا از كژ تابي فكري در جامعه اسلامي جلوگيري شود.

3-   اصحاب رسانه به ويژه در حوزه فعاليت هاي قرآني و فرهنگي ضمن اطلاع از اين نوع موضوعات و دقت در اشاعه صحيح مطالب، در انعكاس مناسب نقد و نظرها مساعدت و مبادرت ورزند. يقيناً چنين ديدگاه هايي در رشد كيفي فرهنگ قرآني و ديني جامعه مؤثر خواهد بود.

4- کسی که حفظ و قرائت قرآن را فرا گیرد تا فقط در محافل قرآني بخواند و يا در خطابه‌ها یا نگارش کتاب ها از آن بهره گیرد، معلوم می‌شود قرآن را برای تدبّر در آن و عمل به آن نخواسته است و این دانش تجاری، حرفه‌ای بیش نیست و چنین علمی در اواخر عمر آدمی نیز به فراموشی سپرده می‌شود. گر چه این فراگیری نیز ثواب آشنایی با ظاهر قرآن را دارد؛ اما آن که قرآن را برای تدبّر و عمل فرا گیرد جایگاه دیگری دارد.

5- نگاه فاخر و انديشه ورز مكتب تشيع از دير باز با نگاهي عميق و عقلاني و مبتني بر مكتب تربيت و هدايت انسان، به تعالي و سعادت او مي انديشد. روشن شدن اين مكتب نيازمند بيان « قول سديد » است و نه ترويج افكار و مطالب مضطرب و مخدوش.

6- آن چه از سنت نبوي و سيره علوي استباط مي شود آن است كه ما بايد افكار و طرح و برنامه هايمان را به قرآن عرضه كنيم و نه آن كه از آن ها به نفع منافع خود بهره بگيريم. هرچند هم كه نيت ما خير و عمل ما در ظاهر به نفع جامعه اسلامي باشد.

هـشـدار ، كه با حديـث بــازي نکنید.                       با جعل حديث، چهره سازی نکنید.

حیثیت دين، امانت است در دست شما                        بر بدعت دين، زمينه سازي نكنيد.

سخن پاياني

از جامعه قرآني كشور انتظار مي رود اين حديث شريف پيامبر اكرم ^{صلّی الله علیه و آله} را نصب العين خود قرار دهند و بكوشند تا راهي را بروند كه قرآن كريم فرموده و پيامبر اكرم طي كرده اند.

پیامبر اکرم ^{صلّی الله علیه و آله} :

یا معاشر قرّاء القرآن !                                   ای گروه قرآن خوانان !

اتقوالله عز و جل فیما حمّلکم به من کتابه؛    مراقب آن چه از کتاب خود به شما داده است، باشيد.

فَانّی مسئوول و انکم مسئولون                    زیرا که من مسئولم و شما هم مسئول هستید،

انی مسؤول عن تبلیغ الرسالة                      من از رساندن و تبلیغ رسالت مسئولم،

و امّا انتم فتُسألون عمّا حمّلتم من کتاب الله و سنّتی»

                                                          و شما از آن چه از قرآن و سنت من در بردارید مسئول هستید.

الکافی، ج 2، ص 443

منابع و مآخذ

1- تفسير منهج الصادقين في إلزام المخالفين، ج‏1، ص 1

2- اصول كافي، ج 2، ص 596

3- همان، ص 603

4- سوره جمعه آيه 5

5- حكمت عبادات، ص 201