پاسخ به يك سوال :
پاسخ به يك سوال :
«چرا بسياري از خروجي هاي آموزش و پرورش در روان خواني قرآن ضعيف هستند؟»
پاسخ اجمالي :
پژوهشي كه اين را نشان بدهد، وجود ندارد. اين يك برداشت عمومي است. اين سوال درباره كسب مهارت روان خواني است و نه روخواني؛ لذا سؤال صحيح است. چرا كه معلمان در بخش روخواني به وظيفه خود تقريباً درست عمل مي كنند. (رواخواني يعني بخش خواني و شمرده خواني آيات قرآن) همه دانش آموزان حروف و حركات را به خوبي مي شناسند. (28 حرف/ صامت و شش صدا/ مصوت) كه شبيه خط فارسي است.
چند سوال :
1- افرادي كه آيات را اشتباه مي خوانند چه بخشي را غلط مي خوانند؟ (حروف را يا حركات را؟)
2- آيا تعداد حروف بيشتر است يا حركات؟
3- آيا اغلاط اعرابي به دليل ناآشنايي با حركات و علائم است يا علت ديگري دارد؟
4- آن علت ديگر چيست؟
اجمالاً مشكل اغلب دانش آموزان در روخواني آيات به دو چيز برمي گردد :
الف- عدم توجه به حركات و علائم به دليل كلي خواني كلمه
كلي خواني كلمه به دليل عدم تمرين كافي معلم در بخش خواني كلمه ها و ورود سريع به شمرده خواني و روان خواني به وجود مي آيد.
ب- تجارب زيسته مخاطب در خواندن فارسي
توجه بيشتر به حروف و در نتيجه كلي خواني كلمات فارسي، به دليل نبودن حركات در نوشته هاي فارسي
ج- كاهش تدريجي انگيزه دانش آموز در روان خواني آيات
به دليل عدم ارتباط معنايي و كاربردي با زندگي مخاطب (فهم و كاربرد) انگيزه دانش آموز در روان خواني آيات به تدريج كاهش مي يابد.
د- عدم تثبيت مهارت روان خواني دانش آموزان به دليل كافي نبودن توجيه معلم به اهميت اين بخش در تثبيت، تعميق و نعميم مهارت روان خواني
هـ - معطل ماندن آموزش سه ساله مهارت روان خواني در دوره دوم متوسطه (پايه هاي دهم تا دوازدهم) به دليل تلفيق نامناسب دو كتاب قرآن و معارف اسلامي (كتاب هاي دين و زندگي) در طي دو دهه اخير
و- اطلاعات كم معلم از اهداف و رويكردهاي برنامه درسي قرآن مصوب و چگونگي اجراي كامل و دقيق آن در كلاس درس
راهكارها :
براي اصلاح محصول خروجي آمورش عمومي قرآن در وزارت آموزش و پرورش در دو مرحله بايد تغيير اساسي صورت گيرد :
الف- در كوتاه مدت
1- در بخش روخواني بايد از «روش اشاره ثابت» و «اشاره متحرك» براي «شرطي سازي چشم دانش آموزان در تمركز بر حركات به جاي حروف» استفاده كرد. (مانند راننده كه به جاي نگاه كردن به ترمز و گاز و كلاج در هنگام رانندگي باسد به علائم و تابلوها و چراغ ها نگاه كند.)
اين بخش نيازمند تسلط معلم بر شيوه روش اشاره و نيز حوصله و دقت و پرهيز از عجله و همچنين استفاده از لوحه هاي روخواني (نگاره) در پايه هاي اول تا سوم ابتدايي است.
چند نكته مهم :
الف - مهارت روخواني (بخش خواني و شمره خواني جمله) يك مهارت ديداري است و نه شنيداري
2- «مهارت آموزي» ملاك آموزش و يادگيري است و نه قاعده آموزي (قواعد لابه لاي مهارت آموزي تذكر داده شود.)
3- يادگيري ناظر بر تلاش دانش آموز است و نه آموزش معلم؛ لذا بايد به هر يك از دانش آموزان در هر جلسه فرصت خواندن داده شود.
ب- تمركز بر حفـظ عمومي آيات منتخب درس؛ (حفظ عمومي : روان خواني) با استفاده مستمر از رمزينه هاي سريع پاسخ مندرج در كتاب هاي درسي قرآن (مانند زمزينه هاي تعاملي جزء 30)
يك مثال و مقايسه :
«جلسات سنتي قرآن در مساجد كشور» داراي ويژگي هاي مهمي است كه مي توان آن ها را در كلاس درس مورد توجه و عمل قرار داد :
- معمولاً فرصت خواندن براي تك تك شركت كنندگان در جلسه فراهم مي شود.
- قرائت حاضران از ابتداي قرآن و سوره يا جزء شروع و ادامه مي يابد. (روي تكرار قرائت آيات و صفحات خاص تا تسلط كامل بر روان خواني صفحه تمركز نمي شود.) اين شيوه اعتماد به نفس دانش آموزان را در تعميم و تعميق يادگيري كمك مي كند.
- قواعد روخواني و تجويد در حين قرائت افراد شركت كننده به صورت موردي تذكر داده مي شود.
- نكات تربيتي و هدايتي لا به لاي قرائت و متناسب با نياز و ذائقه مخاطبان بيان مي شود.
- از تخته، كتاب درسي، قرائت الگو (نوار، لوح فشرده) در جلسه استفاده نمي شود. بلكه عمده ابزار براي استفاده در منزل و تمرين بيشتر و تثبيت يادگيري توصيه مي گردد.
دو نكته مهم :
1- مهارت روان خواني (كلي خواني جمله) يك مهارت شنيداري است و نه ديداري
2- «جمله» واحد يادگيري قرآن كريم است (و نه كلمه و تركيب؛ و نه آيه و سوره)
جمله خواني فوايد متعددي دارد؛ از جمله :
- كاهش اضطراب هنگام خواندن (اضطراب يكي از شايع تر دلايل غلط خواني آيات)
- ارتباط معنادار مخاطب با جمله و مفهوم و مضمون آن
- كمك به بي نيازي تدريجي از ترجمه و ارتباط با مضمون و بافت جمله (جملات قرآني فراواني وجود دارد كه مخاطبات بدون نياز به معناي تك تك كلمات مي توانند با آن ارتباط برقرار كرفته و حتي آن را حفظ و در آن تدبر كنند.)
- «انس با قرآن» به عنوان رويكرد اصلي آموزش عمومي قرآن با تمركز هر يك از اهداف نه گانه آموزش عمومي قرآن بر جمله، امكان تحقق خواهد يافت. (روخواني، روان خواني، قرائت، حفظ، تدبر، تمسك، عمل و ...)
ب- ميان مدت :
سطح بندي آيات قرآن كريم بر اساس اهداف نه گانه آموزش عمومي مصوب (شوراي توسعه فرهنگ قرآني كشور) و چهار سطح اهداف تفصيلي مصوب در نظام آموزش رسمي، زمينه تربيت قرآني جامعه را فراهم خواهد كرد. اين سطح بندي باعث آن خواهد شد كه :
اولاً - مخاطب با علت انتخاب آيه و تناسب مفهوم آن با نياز، ذائقه و توان خود آشنا خواهد بود.
ثانيا – سطح انتظار در سواد قرآني به جاي مقدماتي چون روخواني و روان خواني كل قرآن به يادگيري جامع جملات، قطعات و سوره هاي منتخب تربيتي قرآن توسط عموم مردم تغيير خواهد كرد.
امام خمینی ره: «تربیت باید قرآنی باشد؛ بچه های ما باید تربیت قرآنی بشوند.»